Glyukoza
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 368–369-b. — ziyouz.com
Glyukoza (yun. glykys — şirin), uzum şakari, dekstroza — tabiatda köp uçraydigan uglevod; geksozalarga, ya'ni uglerod atomlari 6 ta bölgan monosaxaridlarga kiradi. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 180,16. Suyuqlaniş t-rasi 146,5°, suvda yaxşi eriydi, optik faol, kugblangan nurni öngga buradi. Viruslardan tortib yuksak ösimliklar va umurtqali hayvonlar (jumladan odam) gaça barça tirik organizmlarning zarur tarkibiy qismi. U barça organizmlardagi aksari sintez va parçalaniş reaksiyalarida qatnaşadi. Sanoatda kraxmalni gidrolizlab olinadi. Qandolatçilikda, tibbiyotda işlatiladi. Odam va hayvonlar töqimasida G. zaxiradagi uglevod — glikogetga aylanişi mumkin. U köpgina moddalar almaşinuvi reaksiyalarida qatnaşadi, uglevodlar almaşinuvining asosiy qismini taşkil etadi. Organizmlar uçun asosiy energiya manbai hisoblanadi. Odam krnida taxminan 100 mg G. bölib, uning miqdori gormonlar (q. Gormonal regulyatsiya) va markaziy nerv sistemasi tomonidan boşqariladi. U organizmda suv rejimini boşqaradi, hujayralar faoliyatini izga soladi, zaharli moddalarni zararsizlantiradi, yurakning muskul vazifasini oşiradi, tomirlarni kengaytiradi, siydik ajralişini tezlaştiradi va b. Köpgina kasalliklarda qonda G. miqdori oşadi (q. Giperglikemiya), natijada u siydik b-n ajralib çiqa boşlaydi. G. preparatlaridan tibbiyotda keng foydalaniladi.
Q.: Giperglikemiya, Gormonal regulyatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛЮКОЗА (юн. glykys — ширин), узум шакари, декстроза — табиатда кўп учрайдиган углевод; гексозаларга, яъни углерод атомлари 6 та бўлган моносахаридларга киради. Рангсиз кристалл модда. Мол. м. 180,16. Суюқланиш т-раси 146,5°, сувда яхши эрийди, оптик фаол, кугбланган нурни ўнгга буради. Вируслардан тортиб юксак ўсимликлар ва умуртқали ҳайвонлар (жумладан одам) гача барча тирик организмларнинг зарур таркибий қисми. У барча организмлардаги аксари синтез ва парчаланиш реакцияларида қатнашади. Саноатда крахмални гидролизлаб олинади. Қандолатчиликда, тиббиётда ишлатилади. Одам ва ҳайвонлар тўқимасида Г. захирадаги углевод — гликогетга айланиши мумкин. У кўпгина моддалар алмашинуви реакцияларида қатнашади, углеводлар алмашинувининг асосий қисмини ташкил этади. Организмлар учун асосий энергия манбаи ҳисобланади. Одам крнида тахминан 100 мг Г. бўлиб, унинг миқдори гормонлар (қ. Гормонал регуляция) ва марказий нерв системаси томонидан бошқарилади. У организмда сув режимини бошқаради, ҳужайралар фаолиятини изга солади, заҳарли моддаларни зарарсизлантиради, юракнинг мускул вазифасини оширади, томирларни кенгайтиради, сийдик ажралишини тезлаштиради ва б. Кўпгина касалликларда қонда Г. миқдори ошади (қ. Гипергликемия), натижада у сийдик б-н ажралиб чиқа бошлайди. Г. препаратларидан тиббиётда кенг фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.