Gomologik qatorlar qonuni
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 392-b. — ziyouz.com
Gomologik qatorlar qonuni GOMOLOGIK QATORLAR QONUNI, irsiy özgaruvçanl ikning gomologik qatorlar qonuni — N.I. Vavilov tomonidan ösimliklarning turli sistematik guruhlaridagi irsiy özgaruvçanlikni qiyosiy örganiş asosida ifodalab berilgan qonun (1920). G.q.q.ning asosiy mazmuni: genetik jihatdan yaqin bölgan turlar va turkumlar irsiy özgaruvçanlikning bir xil öxşaş qatorlariga ega böladi; ular umumiy tizimda genetik jihatdan qançalik yaqin bölsa, ularning özgaruvçanlik qatorlaridagi öxşaşlik şu qadar töliqroq böladi. Umuman ösimliklarning har qaysi alohida oilasi özgaruvçanlikning muayyan sikliga egaligi, ya'ni oilani taşkil etuvçi barça turkum va turlarda özgaruvçanlikning takrorlanişi b-n xarakterlanadi. Mukammal örganilgan tur tarkibida topilgan irsiy şakllar qatoriga asoslanib, boşqa har qanday tur va turkumlarda ham xuddi şunday irsiy şakllar bölişini oldindan aytiş mumkin. Tur va turkumlar kelib çiqişi jihatdan bir-biriga qançalik yaqin bölsa, ulardagi irsiy özgaruvçanliklar qatori ham şunçalik öxşaş böladi. Har xil turga mansub ğöza (G. barbadense, G. hirsutum, G. arboreum, G. herbaceum) belgilarining irsiy özgaruvçanlik qatori G.q.q.ga yorqin misol böla oladi: oq, malla va kök tolali şakllarni şu tört xil ğöza turining har biri tarkibida topiş mumkin. Ulardagi çigit, barg şakllari va b. belgilarining özgaruvçanligi qam parallel ravişda boradi. Javdar hamda buğdoyning tukli va tuksiz, qiltiqli va qiltiqsiz, oq va qizil, uzun va qisqa boşokli; kök, oq, qizil, sariq, gunafşa rang donli; kuzgi va lalmi, erta va keçpişar va h.k. şakllari borligi aniqlangan. Boşqa tur, turkum hamda oilaga kiruvçi ösimliklarda ham irsiy belgilar qatori xuddi yuqoridagidek parallel özgarişi mumkin. G.q.q. kerakli irsiy özgarişlarni maqsadga muvofiq oliş usullarining biologik negizi, madaniy ösimliklarning noyob belgilarga ega bölgan yangi navlarni yaratiş va aniqlaşda nazariy asos bölib xizmat qiladi (q. Seleksiya). Ad: Vavilov N.I., Zakon gomologiçeskix ryadov v nasledstvennoy izmençivosti, M., 1987. Bahodir Normatov.
Q.: Seleksiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОМОЛОГИК ҚАТОРЛАР ҚОНУНИ, ирсий ўзгарувчанл икнинг гомологик қаторлар қонуни — Н.И. Вавилов томонидан ўсимликларнинг турли систематик гуруҳларидаги ирсий ўзгарувчанликни қиёсий ўрганиш асосида ифодалаб берилган қонун (1920). Г.қ.қ.нинг асосий мазмуни: генетик жиҳатдан яқин бўлган турлар ва туркумлар ирсий ўзгарувчанликнинг бир хил ўхшаш қаторларига эга бўлади; улар умумий тизимда генетик жиҳатдан қанчалик яқин бўлса, уларнинг ўзгарувчанлик қаторларидаги ўхшашлик шу қадар тўлиқроқ бўлади. Умуман ўсимликларнинг ҳар қайси алоҳида оиласи ўзгарувчанликнинг муайян циклига эгалиги, яъни оилани ташкил этувчи барча туркум ва турларда ўзгарувчанликнинг такрорланиши б-н характерланади. Мукаммал ўрганилган тур таркибида топилган ирсий шакллар қаторига асосланиб, бошқа ҳар қандай тур ва туркумларда ҳам худди шундай ирсий шакллар бўлишини олдиндан айтиш мумкин. Тур ва туркумлар келиб чиқиши жиҳатдан бир-бирига қанчалик яқин бўлса, улардаги ирсий ўзгарувчанликлар қатори ҳам шунчалик ўхшаш бўлади. Ҳар хил турга мансуб ғўза (G. barbadense, G. hirsutum, G. arboreum, G. herbaceum) белгиларининг ирсий ўзгарувчанлик қатори Г.қ.қ.га ёрқин мисол бўла олади: оқ, малла ва кўк толали шаклларни шу тўрт хил ғўза турининг ҳар бири таркибида топиш мумкин. Улардаги чигит, барг шакллари ва б. белгиларининг ўзгарувчанлиги қам параллел равишда боради. Жавдар ҳамда буғдойнинг тукли ва туксиз, қилтиқли ва қилтиқсиз, оқ ва қизил, узун ва қисқа бошокли; кўк, оқ, қизил, сариқ, гунафша ранг донли; кузги ва лалми, эрта ва кечпишар ва ҳ.к. шакллари борлиги аниқланган. Бошқа тур, туркум ҳамда оилага кирувчи ўсимликларда ҳам ирсий белгилар қатори худди юқоридагидек параллел ўзгариши мумкин. Г.қ.қ. керакли ирсий ўзгаришларни мақсадга мувофиқ олиш усулларининг биологик негизи, маданий ўсимликларнинг ноёб белгиларга эга бўлган янги навларни яратиш ва аниқлашда назарий асос бўлиб хизмат қилади (қ. Селекция). Ад: Вавилов Н.И., Закон гомологических рядов в наследственной изменчивости, М., 1987. Баҳодир Норматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.