Gormonlar

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 404–405-b. — ziyouz.com

Gormonlar (yun. hormanino — qözğataman) — içki sekretsiya bezlari (endokrin bezlar)da işlanib çiqib, qonga va töqima suyuqligiga ötadigan biologik faol moddalar. Ular butun organizmga tarqalib, turli a'zo hamda töqimalarning faoliyatini boşqaradi. Ba'zilari muayyan a'zolarga, mas, tireotrop gormon asosan qalqonsimon bezta, adrenokortikotrop gormon (AKTG) buyrak usti bezlarining pöstloq qavatiga, estrogenlar baçadonga ta'sir etadi va h.k. Boşqalari (qalqonsimon bez G.i, kortikosteroidlar, ösiş gormoni va b.) organizmning hamma töqimalariga (umumiy) ta'sir körsatadi. G.ning öziga xos ta'sir etişi turliça kimyoviy tuzilganligiga boğliq; mas, insulin uglevodlar almaşinuviga ta'sir etadi, testosteron va b. androgenlar assimilyatsiya jarayonlarini kuçaytiradi, organizmda azot töplanişiga sabab böladi, glyukokortikoidlar moddalar almaşinuvini özgartirib, jigarda glikogen hosil bölişini, ayniqsa biriktiruvçi va limfoid töqimada oqsillarning parçalanişini, estrogenlar baçadonda fosfolipidlar b-n oqsil sintez bölişini kuçaytiradi, ösiş gormoni (somatotrop G.) yoğ, fosfor va kalsiy almaşinuviga ta'sir etadi. G. hujayraning genetik apparatini stimullaş, fermentlarni faollaştiriş va fermentativ reaksiyalar tezligini özgartiriş yöli b-n moddalar almaşinuviga ta'sir körsatadi. Ular oqsilning tuzilişini belgilab beradigan informatsion ribonuklein kislotasining hosil bölişini kuçaytirib, oqsillar biosinteziga ta'sir etadi. Ösiş va jinsiy G. organizmning ösişini, baloğatga yetişini boşqaradi. Zarur paytda organizm imkoniyatlari G. iştirokida safarbar qilinadi. Mas, xavf-xatar taxdid qilganda va şu munosabat b-n muskullarga zör kelganda adrenalin köproq çiqib, qondagi glyukozani köpaytiradi, yurak va miyaga qon borişini kuçaytiradi; organizmga zararli ta'sir ortganda AKTG köproq çiqadi. Organizm normal yaşab, işlab turişi uçun G. ehtiyojga yaraşa işlanib çiqişi kerak. Nerv, gumoral va gormonal omillar özaro ta'sir etib, şunga yordam beradi. Ba'zan nerv sistemasi içki sekreksiya bezlari b-n bevosita boğlanadi. Korin nervi ta'sirlanganda buyrak usti bezlarining mağiz qavatidan adrenalinning köplab çiqişi şundan dalolat beradi. Ba'zan qözğaliş nerv tolalari orqali gipotalamusa boradi, bu yerda rilizing gormonlar (gipofiz G.ni ajratuvçi omillar) degan moddalar hosil böladi, şu moddalar gipofizga kirib, gipofizar (trop) G.ning qöşimça çiqişiga sabab böladi, bular esa periferiyadagi içki sekreksiya bezidan G. çiqişini kuçaytiradi. Organizmda kandaydir biror sabab b-n G. köpayib ketsa, gipotalamusdan rilizing gormon çiqişi töxtaydi, natijada gipofiz tegişli trop G.ni kamroq çiqaradi, şundan keyin periferiyadagi içki sekretsiya bezidan G. çiqişi ham kamayadi. Qonda biror G. kamayib ketsa (mas, töqimalarda G. tez parçalanganda) rilizing G. çiqişi kuçayadi, gipofiz trop G.ni köproq işlaydi, şundan keyin periferik bez G.ni ortiqroq işlab çiqaradi. Gipotalamusda gipofizning ba'zi G.ini ingibirlovçi neyrogormonlar (prolaktostatin, melanostatin, samotostatin) ham işlab çikariladi. Ular ta'sirida tegişli gipofiz G.ining hosil bölişi kamayadi. Qondagi G. miqsori öz-özidan ham boşqariladi. Mas, glyukoza köpayib ketganda u glikogenning parçalanişini tezlatib, glyukoza miqdorini orttiruvçi adrenalin konsentratsiyasini kamaytiradi. Organizmda natriy tuzlari yetişmasa, buyrak usti bezlarining pöstloq qavatidan aldosteron çiqişi kuçayadi, natijada buyrak kanalçalarida natriy tuzlari köproq qayta sörilib, organizmda uşlanib qoladi. Demak, G. ma'lum miqdorda işlanib çiqib, moddalar almaşinuvini va organizmning boşqa funksiyalarini ta'minlaydi. Ad.: Turakulov Ya. X., Tireoidniye gormoni, T., 1972: Reznikov A. G., Poloviye gormoni i differensiatsiya mozga, Kiyev, 1982; Korn ye va Ye. A., Gormoni i immunnaya sistema, L., 1988; Konoplya Ye. F., Membranniye mexanizmi gormonalnoy regulyatsii. Minsk, 1991. Zoirxöja Akbarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ГОРМОНЛАР (юн. hormanino — қўзғатаман) — ички секреция безлари (эндокрин безлар)да ишланиб чиқиб, қонга ва тўқима суюқлигига ўтадиган биологик фаол моддалар. Улар бутун организмга тарқалиб, турли аъзо ҳамда тўқималарнинг фаолиятини бошқаради. Баъзилари муайян аъзоларга, мас, тиреотроп гормон асосан қалқонсимон безта, адренокортикотроп гормон (АКТГ) буйрак усти безларининг пўстлоқ қаватига, эстрогенлар бачадонга таъсир этади ва ҳ.к. Бошқалари (қалқонсимон без Г.и, кортикостероидлар, ўсиш гормони ва б.) организмнинг ҳамма тўқималарига (умумий) таъсир кўрсатади. Г.нинг ўзига хос таъсир этиши турлича кимёвий тузилганлигига боғлиқ; мас, инсулин углеводлар алмашинувига таъсир этади, тестостерон ва б. андрогенлар ассимиляция жараёнларини кучайтиради, организмда азот тўпланишига сабаб бўлади, глюкокортикоидлар моддалар алмашинувини ўзгартириб, жигарда гликоген ҳосил бўлишини, айниқса бириктирувчи ва лимфоид тўқимада оқсилларнинг парчаланишини, эстрогенлар бачадонда фосфолипидлар б-н оқсил синтез бўлишини кучайтиради, ўсиш гормони (соматотроп Г.) ёғ, фосфор ва кальций алмашинувига таъсир этади. Г. ҳужайранинг генетик аппаратини стимуллаш, ферментларни фаоллаштириш ва ферментатив реакциялар тезлигини ўзгартириш йўли б-н моддалар алмашинувига таъсир кўрсатади. Улар оқсилнинг тузилишини белгилаб берадиган информацион рибонуклеин кислотасининг ҳосил бўлишини кучайтириб, оқсиллар биосинтезига таъсир этади. Ўсиш ва жинсий Г. организмнинг ўсишини, балоғатга етишини бошқаради. Зарур пайтда организм имкониятлари Г. иштирокида сафарбар қилинади. Мас, хавф-хатар тахдид қилганда ва шу муносабат б-н мускулларга зўр келганда адреналин кўпроқ чиқиб, қондаги глюкозани кўпайтиради, юрак ва мияга қон боришини кучайтиради; организмга зарарли таъсир ортганда АКТГ кўпроқ чиқади. Организм нормал яшаб, ишлаб туриши учун Г. эҳтиёжга яраша ишланиб чиқиши керак. Нерв, гуморал ва гормонал омиллар ўзаро таъсир этиб, шунга ёрдам беради. Баъзан нерв системаси ички секрекция безлари б-н бевосита боғланади. Корин нерви таъсирланганда буйрак усти безларининг мағиз қаватидан адреналиннинг кўплаб чиқиши шундан далолат беради. Баъзан қўзғалиш нерв толалари орқали гипоталамуса боради, бу ерда рилизинг гормонлар (гипофиз Г.ни ажратувчи омиллар) деган моддалар ҳосил бўлади, шу моддалар гипофизга кириб, гипофизар (троп) Г.нинг қўшимча чиқишига сабаб бўлади, булар эса перифериядаги ички секрекция безидан Г. чиқишини кучайтиради. Организмда кандайдир бирор сабаб б-н Г. кўпайиб кетса, гипоталамусдан рилизинг гормон чиқиши тўхтайди, натижада гипофиз тегишли троп Г.ни камроқ чиқаради, шундан кейин перифериядаги ички секреция безидан Г. чиқиши ҳам камаяди. Қонда бирор Г. камайиб кетса (мас, тўқималарда Г. тез парчаланганда) рилизинг Г. чиқиши кучаяди, гипофиз троп Г.ни кўпроқ ишлайди, шундан кейин периферик без Г.ни ортиқроқ ишлаб чиқаради. Гипоталамусда гипофизнинг баъзи Г.ини ингибирловчи нейрогормонлар (пролактостатин, меланостатин, самотостатин) ҳам ишлаб чикарилади. Улар таъсирида тегишли гипофиз Г.ининг ҳосил бўлиши камаяди. Қондаги Г. миқцори ўз-ўзидан ҳам бошқарилади. Мас, глюкоза кўпайиб кетганда у гликогеннинг парчаланишини тезлатиб, глюкоза миқдорини орттирувчи адреналин концентрациясини камайтиради. Организмда натрий тузлари етишмаса, буйрак усти безларининг пўстлоқ қаватидан альдостерон чиқиши кучаяди, натижада буйрак каналчаларида натрий тузлари кўпроқ қайта сўрилиб, организмда ушланиб қолади. Демак, Г. маълум миқдорда ишланиб чиқиб, моддалар алмашинувини ва организмнинг бошқа функцияларини таъминлайди. Ад.: Туракулов Я. X., Тиреоидные гормоны, Т., 1972: Резников А. Г., Половые гормоны и дифференциация мозга, Киев, 1982; Корн е ва Е. А., Гормоны и иммунная система, Л., 1988; Конопля Е. Ф., Мембранные механизмы гормональной регуляции. Минск, 1991. Зоирхўжа Акбаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.