Gormonlar

Gormonlar (yunonça hormao — «qözğataman», «harakatga keltiraman») — içki sekretsiya (endokrin) bezlarida işlab çiqarilib, qon va töqima suyuqligiga ötadigan hamda butun organizm böylab tarqalib, a'zo va töqimalar faoliyatini boşqaradigan biologik faol moddalar. Inglizça Vikipediyaga köra, gormonlar köp hujayrali organizmlarda uzoqdagi a'zolarga yuboriladigan signal molekulalari bölib, ular hayvonlar, ösimliklar va zamburuğlarning normal rivojlanişi uçun zarur.1

Inglizça Vikipediyaga köra, 1902-yilda ingliz fiziologlari Uilyam Beylis va Ernest Starling içak devoridan ajraladigan va qon orqali oşqozon osti bezini işga tuşiradigan modda — sekretinni aniqlagan. 1905-yilda Starling «gormon» atamasini taklif qilgan va uni qon oqimi bilan hujayradan hujayraga yetib boradigan, organizm qismlarining faoliyati va ösişini muvofiqlaştiruvçi kimyoviy xabarçilar deb ta'riflagan.

ÖzME'ga köra, ayrim gormonlar muayyan a'zolarga ta'sir qiladi: masalan, tireotrop gormon asosan qalqonsimon bezga, adrenokortikotrop gormon buyrak usti bezlarining pöstloq qavatiga, estrogenlar baçadonga ta'sir etadi. Boşqalari, jumladan, qalqonsimon bez gormonlari, kortikosteroidlar va ösiş gormoni organizmning deyarli barça töqimalariga ta'sir körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, gormon nişon hujayradagi maxsus retseptor oqsilga birikadi va hujayra içidagi signal zanjirini işga tuşirib, köpinça genlar faolligini özgartiradi. Suvda eriydigan gormonlar (peptid va aminlar) hujayra sirtida, yoğda eriydigan steroid gormonlar esa membranadan ötib, hujayra yadrosida ta'sir qiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, gormonlar orasida steroidlar (estrogen), aminokislota hosilalari (adrenalin), oqsil va peptidlar (insulin), eykozanoidlar (prostaglandinlar) va hatto gazlar (etilen) uçraydi. ÖzME'ga köra, insulin uglevodlar almaşinuvini boşqaradi, testosteron va boşqa androgenlar oqsil hosil bölişini kuçaytiradi, glyukokortikoidlar jigarda glikogen töplanişiga ta'sir qiladi, ösiş gormoni esa yoğ, fosfor va kalsiy almaşinuvida qatnaşadi. Ösiş va jinsiy gormonlar organizmning ösişi va baloğatga yetişini boşqaradi. Xavf tuğilganda buyrak usti bezidan köproq adrenalin ajralib, qondagi glyukozani köpaytiradi, yurak va miyaga qon oqimini kuçaytiradi.

ÖzME'ga köra, gormonlar organizm ehtiyojiga yaraşa işlab çiqarilişi kerak; bu asab va gumoral omillarning özaro ta'siri bilan ta'minlanadi. Gipotalamusda rilizing gormonlar hosil bölib, gipofizdan tegişli trop gormonlar ajralişini kuçaytiradi, ular esa öz navbatida periferik bezlar faoliyatini oşiradi. Qonda biror gormon ortib ketsa, gipotalamus rilizing gormon çiqarişni kamaytiradi va butun zanjir susayadi; gormon kamaysa, aksinça, jarayon kuçayadi. Bunday teskari aloqa gormonlar miqdorini muvozanatda saqlaydi. Gipotalamusda gipofiz faoliyatini susaytiruvçi somatostatin kabi neyrogormonlar ham hosil böladi.

Gormon miqdori moddalar almaşinuvi körsatkiçlari orqali ham boşqariladi. ÖzME'ga köra, organizmda natriy tuzlari yetişmasa, buyrak usti bezidan aldosteron ajralişi kuçayadi va buyrak kanalçalarida natriy qayta sörilib, organizmda saqlanib qoladi. Gormonlar muvozanatining buzilişi qandli diabet, qalqonsimon bez kasalliklari kabi endokrin xastaliklarga olib keladi.