Gotika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 409–410-b. — ziyouz.com
Gotika (ital. gotico — german qabilalaridan gotlar nomidan), gotika uslubi — Ğarbiy, Markaziy va qisman Şarqiy Yevropa mamlakatlarida örta asrlar san'atida hukm surgan badiiy uslub. «G.» termini Uyğoniş davrida qöllanila boşlagan. 12-a.da roman uslubi örniga yuzaga kelgan. G.da yetakçi örinni me'morlik egalladi, unda me'morlik, haykaltaroşlik va rangtasvir (asosan vitraj)ning uyğunligi buyuk namunasi bölgan ibodatxona alohida örin tutadi. Ibodatxona qurişning yangi loyiha tizimi işlab çiqildi: boş tarzi uçli ravoqli va gumbazlari qovurğali (nervyur), oğirligi arkbutanlar orqali taşqi devor va tayanç ustunlar (kontrfors)ga ötkazilgan sinçli tuzilma. Gumbaz töşamalari yengil qalamalar b-n töldirilgan, ustun oralaridagi yirik oynalar vitrajlar b-n bezatilgan, ğarbiy tarzida minoralar (bal. 150 m gaça) qurilgan. Bu yangi loyiha neflar kengligi va bino balandligini birmunça oşirgan. Şuning hisobiga inşoot yengil, mujassamotiga köra kökka çözilgan. Içi va taşqarisi haykallar va nafis toş öymakori bezaklar b-n bezatilgan. Mujassamotida panjarali baland minoralar muhim örin tutgan. G. me'morligiga uçli vimperglar, deraza va peştoqlar, doira şaklidagi oynalar, bezak qism (fial)lar va ş.k. me'moriy şakllar xos. G. 12-a. örtalarida Şim. Fransiyada yuzaga keldi. 13-a. 1-yarmida yuksak darajada rivojlandi. Şu yerda G.ning toş ibodatxonalari özining mumtoz şakliga ega böldi. Bibi Maryam ibodatxonasi (Notrdam, 1163—1257), Şartr (1194-1260), Reyms (1211-1311), Amyen (1220—88) va b.dagi ibodatxonalar G.ning yuksak namunasidir. Niderlandiya, Şim. Germaniya, Skandinaviya, Ispaniya, Italiya, Polşa, Çexiya, Latviya, Estoniya va b. joylarda ham G. mahalliy an'analar ta'sirida rivojlandi. G.ning ilğor usullari Uyğoniş davri va barokko me'morligiga ijobiy ta'sir körsatdi. G. tasviriy san'ati diniy va dunyoviy dunyoqaraşlardagi uyğunlikni saqlagan holda rivojlandi, ayni vaqtda voqelikni uning hodisalari b-n birga aks ettirişga intildi. Ibodatxonalar bezagida haykal va relyeflar (mas. Reyms ibodatxonasida 2300 dan ortiq haykal), vitrajlar (Sen-Deni, Şartr va b.da) keng qöllanilgan, tasviriy san'at asarlari me'moriy mujassamotga böysundirilgan. Diniy mavzudagi asarlar b-n bir qatorda maişiy lavhalar, mehnat jarayoni aks etgan, ba'zan hajviy lavhalar ham uçraydi (Parij, Amyen, Strasburg va b. joylardagi ibodatxonalar). Amaliy bezak san'ati yuksak darajada rivojlandi: toş va fil suyagi öymakorligi, metall buyumlar, emal va ş.k. Rangtasvirda nisbatan kitob miniatyurasi keng taraqqiy etdi, unda tarixiy va maişiy lavhalar haqqoniy aks ettirildi. Özbekistan hududida 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida G. uslub-belgilari me'morlikda paydo böldi (mas, Toşkent ş.dagi Kirxa binosi). Ne'mat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОТИКА (итал. gotico — герман қабилаларидан готлар номидан), готика услуби — Ғарбий, Марказий ва қисман Шарқий Европа мамлакатларида ўрта асрлар санъатида ҳукм сурган бадиий услуб. «Г.» термини Уйғониш даврида қўлланила бошлаган. 12-а.да роман услуби ўрнига юзага келган. Г.да етакчи ўринни меъморлик эгаллади, унда меъморлик, ҳайкалтарошлик ва рангтасвир (асосан витраж)нинг уйғунлиги буюк намунаси бўлган ибодатхона алоҳида ўрин тутади. Ибодатхона қуришнинг янги лойиҳа тизими ишлаб чиқилди: бош тарзи учли равоқли ва гумбазлари қовурғали (нервюр), оғирлиги аркбутанлар орқали ташқи девор ва таянч устунлар (контрфорс)га ўтказилган синчли тузилма. Гумбаз тўшамалари енгил қаламалар б-н тўлдирилган, устун ораларидаги йирик ойналар витражлар б-н безатилган, ғарбий тарзида миноралар (бал. 150 м гача) қурилган. Бу янги лойиҳа нефлар кенглиги ва бино баландлигини бирмунча оширган. Шунинг ҳисобига иншоот енгил, мужассамотига кўра кўкка чўзилган. Ичи ва ташқариси ҳайкаллар ва нафис тош ўймакори безаклар б-н безатилган. Мужассамотида панжарали баланд миноралар муҳим ўрин тутган. Г. меъморлигига учли вимперглар, дераза ва пештоқлар, доира шаклидаги ойналар, безак қисм (фиал)лар ва ш.к. меъморий шакллар хос. Г. 12-а. ўрталарида Шим. Францияда юзага келди. 13-а. 1-ярмида юксак даражада ривожланди. Шу ерда Г.нинг тош ибодатхоналари ўзининг мумтоз шаклига эга бўлди. Биби Марям ибодатхонаси (Нотрдам, 1163—1257), Шартр (1194-1260), Реймс (1211-1311), Амьен (1220—88) ва б.даги ибодатхоналар Г.нинг юксак намунасидир. Нидерландия, Шим. Германия, Скандинавия, Испания, Италия, Польша, Чехия, Латвия, Эстония ва б. жойларда ҳам Г. маҳаллий анъаналар таъсирида ривожланди. Г.нинг илғор усуллари Уйғониш даври ва барокко меъморлигига ижобий таъсир кўрсатди. Г. тасвирий санъати диний ва дунёвий дунёқарашлардаги уйғунликни сақлаган ҳолда ривожланди, айни вақтда воқеликни унинг ҳодисалари б-н бирга акс эттиришга интилди. Ибодатхоналар безагида ҳайкал ва рельефлар (мас. Реймс ибодатхонасида 2300 дан ортиқ ҳайкал), витражлар (Сен-Дени, Шартр ва б.да) кенг қўлланилган, тасвирий санъат асарлари меъморий мужассамотга бўйсундирилган. Диний мавзудаги асарлар б-н бир қаторда маиший лавҳалар, меҳнат жараёни акс этган, баъзан ҳажвий лавҳалар ҳам учрайди (Париж, Амьен, Страсбург ва б. жойлардаги ибодатхоналар). Амалий безак санъати юксак даражада ривожланди: тош ва фил суяги ўймакорлиги, металл буюмлар, эмаль ва ш.к. Рангтасвирда нисбатан китоб миниатюраси кенг тараққий этди, унда тарихий ва маиший лавҳалар ҳаққоний акс эттирилди. Ўзбекистан ҳудудида 19-а. охири — 20-а. бошларида Г. услуб-белгилари меъморликда пайдо бўлди (мас, Тошкент ш.даги Кирха биноси). Неъмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.