Ğovaklik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34–35-b. — ziyouz.com
Ğovaklik ĞOVAKLIK, toğ jinslarining ğovakligi — toğ jinslari içidagi böşliq (ğovaklar, yoriq)lar yiğindisi. Ularga suyuqtik va gazlar joylaşadi. Şakliga köra ğovaklar pufaksimon, kanalsimon, yoriqsimon, şoxsimon böladi. Ğ.ning umumiy, oçiq, yopiq turlari mavjud. Umumiy Ğ. toğ jinslari içidagi hamma ğovaklar yiğindisidir. O ç i q. Ğ. — özaro tutaşgan ğovaklar hajmi. Yopiq Ğ. — özaro tutaş bölmagan, yopiq ğovaklar yiğindisidir. Neft geol.sida foydali va dinamik Ğ. farq qilinadi. Foydali Ğ. — suyuqlik sizilayotgan ğovaklar yiğindisi. D i -n a m i k Ğ. muayyan bosim va t-rada töyintiradigan suyuqlik yoki gazlar ötadigan Ğ.lar hajmi, har doim umumiy Ğ.dan kiçik böladi. Ğ. ölçami toğ jinslarining moddiy tarkibi bilan uzviy boğlangan bölib, balçiq. sof tuproqlarda 80% gaça; ç\;kindi toğ jinslari (ohaktoş, dolomit, qumtoşlar)da 1% dan 35% gaça; vul-kanogen-çökindi toğ jinslari (tuf-qumtoşlar, tuffitlar)da 5—20% çamasi, magmatik toğ jinslarida 5% dan köp emas. Çuqurlik ortgan sari toğ jinslari (ayniqsa. çökindi toğ jinslari) Ğ.ligi, odatda, kamaya boradi va katta çuqurliklarda kam ahamiyatga ega. Ğ. toğ jinslarining fizik xususiyatlari: mustahkamlik, siqiliş imkoniya-ti, elektrik va b. para-metrlarini aniqlaydi. Paydo bölişiga köra birlamçi va ikkilamçi Ğ. farqlanadi. Birlamçi Ğ. çökindilarning töplaniş şaroitiga boğliq, çökindi jinslarning hosil böliş jarayonida yuzaga keladi va asta-sekin kamayib boradi. Ikkilamçi Ğ. epigenetik jarayonlar ta'sirida jinslardan minerallarni eritib yoki zarra holida olib çiqilişidan paydo bölgan böşliqlar bilan boğliq. Karbonat jinslarning erişidan ikkilamçi Ğ. tarkib topadi, mas, karst hosil bölişi mumkin. Toğ jinsi ğovakliligi laboratoriyada turli tadqiqot usullaridan, qatlamlarning gidrodina-mik tadqiqotlaridan va kon geofi-zikasi usullaridan foydalanib aniqlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒОВАКЛИК, тоғ жинсларининг ғоваклиги — тоғ жинслари ичидаги бўшлиқ (ғоваклар, ёриқ)лар йиғиндиси. Уларга суюқтик ва газлар жойлашади. Шаклига кўра ғоваклар пуфаксимон, каналсимон, ёриқсимон, шохсимон бўлади. Ғ.нинг умумий, очиқ, ёпиқ турлари мавжуд. Умумий Ғ. тоғ жинслари ичидаги ҳамма ғоваклар йиғиндисидир. О ч и қ. Ғ. — ўзаро туташган ғоваклар ҳажми. Ёпиқ Ғ. — ўзаро туташ бўлмаган, ёпиқ ғоваклар йиғиндисидир. Нефть геол.сида фойдали ва динамик Ғ. фарқ қилинади. Фойдали Ғ. — суюқлик сизилаётган ғоваклар йиғиндиси. Д и -н а м и к Ғ. муайян босим ва т-рада тўйинтирадиган суюқлик ёки газлар ўтадиган Ғ.лар ҳажми, ҳар доим умумий Ғ.дан кичик бўлади. Ғ. ўлчами тоғ жинсларининг моддий таркиби билан узвий боғланган бўлиб, балчиқ. соф тупроқларда 80% гача; ч\;кинди тоғ жинслари (оҳактош, доломит, қумтошлар)да 1% дан 35% гача; вул-каноген-чўкинди тоғ жинслари (туф-қумтошлар, туффитлар)да 5—20% чамаси, магматик тоғ жинсларида 5% дан кўп эмас. Чуқурлик ортган сари тоғ жинслари (айниқса. чўкинди тоғ жинслари) Ғ.лиги, одатда, камая боради ва катта чуқурликларда кам аҳамиятга эга. Ғ. тоғ жинсларининг физик хусусиятлари: мустаҳкамлик, сиқилиш имкония-ти, электрик ва б. пара-метрларини аниқлайди. Пайдо бўлишига кўра бирламчи ва иккиламчи Ғ. фарқланади. Бирламчи Ғ. чўкиндиларнинг тўпланиш шароитига боғлиқ, чўкинди жинсларнинг ҳосил бўлиш жараёнида юзага келади ва аста-секин камайиб боради. Иккиламчи Ғ. эпигенетик жараёнлар таъсирида жинслардан минералларни эритиб ёки зарра ҳолида олиб чиқилишидан пайдо бўлган бўшлиқлар билан боғлиқ. Карбонат жинсларнинг эришидан иккиламчи Ғ. таркиб топади, мас, карст ҳосил бўлиши мумкин. Тоғ жинси ғоваклилиги лабораторияда турли тадқиқот усулларидан, қатламларнинг гидродина-мик тадқиқотларидан ва кон геофи-зикаси усулларидан фойдаланиб аниқланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.