Ğöza seleksiyasi va uruğçiligi instituti

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–58-b. — ziyouz.com

Ğöza seleksiyasi va uruğçiligi instituti ĞÖZA SELEKSIYASI VA URUĞÇILIGI INSTITUTI, G.S.Zaysev nomidagi Özbekiston ğöza seleksiyasi va uruğçiligi ilmiy-işlab çiqariş birlaşmasi — Örta Osiyodagi yirik ilmiy muassasa. Toşkent viloyati Qibray tumani Salor şaharçasida joylaşgan. 1965 y.da mustaqil in-t sifatida taşkil etilgan (1922 y.da Turkiston seleksiya st-yasi, 1930—60 y.larda Soyuz-NIXIning Markaziy seleksiya st-yasi, 1960—65 y.larda Soyuz NIXI filiali). 1965-91 y.larda Butunittifoq ğöza seleksiyasi va uruğçiligi in-ti (1987 y.dan ilmiy-i.ç. birlaşmasi). 1992 y.dan hoz. nomda. Özbekistonda ğöza seleksiyasi va uruğçiligi böyiça ilmiy markaz hisoblanadi. In-t tarkibida (2005): 3 bölim — seleksiya iazariyasini rivojlantiriş va boşlanğiç materi-allar tayyorlaş (kolleksiya va boşlan-ğiç aşyo; biokimyo va biotexnologiya; mutagenez; ösimliklar immuniteti ge-netikasi; sun'iy iqtim lab.lari b-n); seleksiya (ingiçka tolali ğöza navlari seleksiyasi; 4-tip tolali ğöza navlari seleksiyasi; 5-tip tolali ğöza navlari seleksiyasi; tezpişar va past böyli ğöza navlari seleksiyasi; beda seleksiyasi lab.lari b-n); uruğçilik (yangi ğöza navlarini sinaş va dastlabki köpaytiriş; uruğçilik; uruğ-şunoslik; tola texnologiyasi; patent va marketing lab.lari b-n), şuningdek aspirantura bölimi, fitotron bor. In-tda ilmiy kutubxona va muzey işlaydi. In-tning Toşkent viloyati Qibray tumani Markaziy tajriba st-yasi (ekin mayd. 30 ga), Toşkent viloyati Oqqörğon tajriba (ekin mayd. 1000 ga), Namangan viloyati Çust tumani «Qizil Ravot» tajriba (ekin mayd. 300 ga) va Surxondaryo viloyati Jarqörğon tumani «Surxon» tajriba xöjaliklari (ekin mayd. 1000 ga)da ilmiy-amaliy işlar olib boriladi (jami ekin mayd. 2330 ga). In-tning asosiy ilmiy yönalişlari: tezpişar, serhosil, turli kasallik va zararkunandalarga hamda ekstremal şaroitlarga çidamli, tola sifati va tola çiqişi yuqori bölgan örta va ingiçka tolali ğöza va tarkibida protein moddasi yuqori bölgan beda navlarini yara-tiş hamda ularning uruğçiligi.

Inda jahon ğöza kolleksiyasidagi mavjud yovvoyi va yarim yovvoyi ruderal formalarni çatiştiriş; tur içida va turlararo duragaylaş asosida qimmatli donorlarni yaratiş va seleksiya jarayoniga tavsiya etiş, dunyo kolleksiyasi töğrisida bank ma'lumotlarini yiğiş; tezpişar, hosildor, kasallik va zararkunandalarga çidamli bölgan ğöza va beda navlarini yara-tiş; superelita va elita uruğlarini tayyorlaşni ilmiy jihatdan ta'minlaş, ğöza uruğlarini ekiş va hosildorlik sifatlarini oşirişni ta'minlaydigan usullarni işlab çiqiş kabi tadqiqot işlari olib boriladi.

In-t faoliyati G.S.Zaysev, AM.Lvtonomov, F.M. Mauyer, P.P.Baranov, A.I.Belov, A.M.Malsev, S.S.Xanaş, A.L.Dadaboyev, S.M.Mirahmedov, Ya.D.Nagibin, B.P.Straumal, V.I. Kokuyev, I.G.Gritsenko, M.Ğoyibnazarov. K.A.Visotskiy, G.X. Gubanov, Yu.P.Xutornoy, Z.M.Pudovkina. A.G. Arutyunova va b. olimlar nomi bilan boğliq.

Hoz. davrda institutda 111. Ibrohimov, A.E.Egamberdiyev, S.Rahmonqulov, Yu.Ikromov, P.Ş.Ibrohimov, F.V.Voytenok, M.Mirjörayev, P.V.Popov, M.I.Iksanov, T.R.Raşitov, B.Allaqulov, H.Sodiqov va b. samarali ilmiy tadqiqot işlari olib borişmoqda. Jumladan, in-tda A.A.Avtonomov va V.A.Avtonomovlar tomonidan Özbekistonda birinçi bölib, Punktatum ruderal namunasi iştirokida yaratilgan örta tolali ğözaning S-6524. Namangan-77, S-6530, S-6532, ingiçka tolali ğözaning S-6029, Surxon-9 navlari yara-tildi va katta maydonlarda ekilmoq-da. 2000 y.da Oqqörğon-2 (T.Xolxöja-yev, V.Ristakov, S.Raxmonqulov, M.Mirjörayev), 2002 y.da S-2609 ğöza navi (L.Ş.Ibrohimov, F.V.Voyte-nok), 2004 y.da esa tola sifati 11 tipga mansub bölgan Surxon-9 ingiçka tolali ğöza navi (V.A.Avtonomov, P.Ş.Ibrohimov) r-nlaştirildi. A.I.Belov tomonidan respublikada yagona bölgan beda seleksiyasi va uruğçiligi lab. taşkil etildi va bedaning yangi, yuqori proteinli Toşkent-3192, Toşkent-1, Toşkent—1728, Toşkent—2009, Toşkent—2938 navlari yaratildi.

In-t olimlari gomonidan qimmatli xöjalik belgilariga ega bölgan 60 dan ortiq örta va 14 ta ingiçka tolali ğöza navlari yaratildi va i.ç,ga joriy etildi. Ğöza kolleksiyasi genofondida AQŞ, Misr, Meksika, Hindiston, Avstraliya va b. 22 davlatdan keltirilgan 12 mingdan ortiq namunalar mavjud. Uşbu kolleksiya yangi ğöza navlarini yaratişda respublikada asosiy genofond hisoblanadi.

In-tda «Ğöza genetikasi, seleksiyasi, uruğçiligi va bedaçilik masa-lalari» nomli ilmiy töplam çop etiladi. (1924—2002 y.larda 31 ta töplam naşr etildi). In-tda 178 ilmiy va ilmiy-texnik xodim, şu jumladan, 6 fan dri, 30 fan nomzodi faoliyat körsatadi (2005).

In-t AQŞ, Gretsiya, Bolgariya, Xitoy, Hindiston, Isroil, Misr davlatlaridagi paxtaçilikka ixtisoslaşgan ilmiy markazlar bilan ilmiy aloqalar olib boradi.

Paridun Ibrohimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒЎЗА СЕЛЕКЦИЯСИ ВА УРУҒЧИЛИГИ ИНСТИТУТИ, Г.С.Зайцев номидаги Ўзбекистон ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий-ишлаб чиқариш бирлашмаси — Ўрта Осиёдаги йирик илмий муассаса. Тошкент вилояти Қибрай тумани Салор шаҳарчасида жойлашган. 1965 й.да мустақил ин-т сифатида ташкил этилган (1922 й.да Туркистон селекция ст-яси, 1930—60 й.ларда Союз-НИХИнинг Марказий селекция ст-яси, 1960—65 й.ларда Союз НИХИ филиали). 1965-91 й.ларда Бутуниттифоқ ғўза селекцияси ва уруғчилиги ин-ти (1987 й.дан илмий-и.ч. бирлашмаси). 1992 й.дан ҳоз. номда. Ўзбекистонда ғўза селекцияси ва уруғчилиги бўйича илмий марказ ҳисобланади. Ин-т таркибида (2005): 3 бўлим — селекция иазариясини ривожлантириш ва бошланғич матери-аллар тайёрлаш (коллекция ва бошлан-ғич ашё; биокимё ва биотехнология; мутагенез; ўсимликлар иммунитети ге-нетикаси; сунъий иқтим лаб.лари б-н); селекция (ингичка толали ғўза навлари селекцияси; 4-тип толали ғўза навлари селекцияси; 5-тип толали ғўза навлари селекцияси; тезпишар ва паст бўйли ғўза навлари селекцияси; беда селекцияси лаб.лари б-н); уруғчилик (янги ғўза навларини синаш ва дастлабки кўпайтириш; уруғчилик; уруғ-шунослик; тола технологияси; патент ва маркетинг лаб.лари б-н), шунингдек аспирантура бўлими, фитотрон бор. Ин-тда илмий кутубхона ва музей ишлайди. Ин-тнинг Тошкент вилояти Қибрай тумани Марказий тажриба ст-яси (экин майд. 30 га), Тошкент вилояти Оққўрғон тажриба (экин майд. 1000 га), Наманган вилояти Чуст тумани «Қизил Равот» тажриба (экин майд. 300 га) ва Сурхондарё вилояти Жарқўрғон тумани «Сурхон» тажриба хўжаликлари (экин майд. 1000 га)да илмий-амалий ишлар олиб борилади (жами экин майд. 2330 га). Ин-тнинг асосий илмий йўналишлари: тезпишар, серҳосил, турли касаллик ва зараркунандаларга ҳамда экстремал шароитларга чидамли, тола сифати ва тола чиқиши юқори бўлган ўрта ва ингичка толали ғўза ва таркибида протеин моддаси юқори бўлган беда навларини яра-тиш ҳамда уларнинг уруғчилиги.

Инда жаҳон ғўза коллекциясидаги мавжуд ёввойи ва ярим ёввойи рудерал формаларни чатиштириш; тур ичида ва турлараро дурагайлаш асосида қимматли донорларни яратиш ва селекция жараёнига тавсия этиш, дунё коллекцияси тўғрисида банк маълумотларини йиғиш; тезпишар, ҳосилдор, касаллик ва зараркунандаларга чидамли бўлган ғўза ва беда навларини яра-тиш; суперэлита ва элита уруғларини тайёрлашни илмий жиҳатдан таъминлаш, ғўза уруғларини экиш ва ҳосилдорлик сифатларини оширишни таъминлайдиган усулларни ишлаб чиқиш каби тадқиқот ишлари олиб борилади.

Ин-т фаолияти Г.С.Зайцев, АМ.Лвтономов, Ф.М. Мауер, П.П.Баранов, А.И.Белов, А.М.Мальцев, С.С.Ханаш, А.Л.Дадабоев, С.М.Мираҳмедов, Я.Д.Нагибин, Б.П.Страумал, В.И. Кокуев, И.Г.Гриценко, М.Ғойибназаров. К.А.Висоцкий, Г.Х. Губанов, Ю.П.Хуторной, З.М.Пудовкина. А.Г. Арутюнова ва б. олимлар номи билан боғлиқ.

Ҳоз. даврда институтда 111. Иброҳимов, А.Э.Эгамбердиев, С.Раҳмонқулов, Ю.Икромов, П.Ш.Иброҳимов, Ф.В.Войтенок, М.Миржўраев, П.В.Попов, М.И.Иксанов, Т.Р.Рашитов, Б.Аллақулов, Ҳ.Содиқов ва б. самарали илмий тадқиқот ишлари олиб боришмоқда. Жумладан, ин-тда А.А.Автономов ва В.А.Автономовлар томонидан Ўзбекистонда биринчи бўлиб, Пунктатум рудерал намунаси иштирокида яратилган ўрта толали ғўзанинг С-6524. Наманган-77, С-6530, С-6532, ингичка толали ғўзанинг С-6029, Сурхон-9 навлари яра-тилди ва катта майдонларда экилмоқ-да. 2000 й.да Оққўрғон-2 (Т.Холхўжа-ев, В.Ристаков, С.Рахмонқулов, М.Миржўраев), 2002 й.да С-2609 ғўза нави (Л.Ш.Иброҳимов, Ф.В.Войте-нок), 2004 й.да эса тола сифати 11 типга мансуб бўлган Сурхон-9 ингичка толали ғўза нави (В.А.Автономов, П.Ш.Иброҳимов) р-нлаштирилди. А.И.Белов томонидан республикада ягона бўлган беда селекцияси ва уруғчилиги лаб. ташкил этилди ва беданинг янги, юқори протеинли Тошкент-3192, Тошкент-1, Тошкент—1728, Тошкент—2009, Тошкент—2938 навлари яратилди.

Ин-т олимлари гомонидан қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган 60 дан ортиқ ўрта ва 14 та ингичка толали ғўза навлари яратилди ва и.ч,га жорий этилди. Ғўза коллекцияси генофондида АҚШ, Миср, Мексика, Ҳиндистон, Австралия ва б. 22 давлатдан келтирилган 12 мингдан ортиқ намуналар мавжуд. Ушбу коллекция янги ғўза навларини яратишда республикада асосий генофонд ҳисобланади.

Ин-тда «Ғўза генетикаси, селекцияси, уруғчилиги ва бедачилик маса-лалари» номли илмий тўплам чоп этилади. (1924—2002 й.ларда 31 та тўплам нашр этилди). Ин-тда 178 илмий ва илмий-техник ходим, шу жумладан, 6 фан дри, 30 фан номзоди фаолият кўрсатади (2005).

Ин-т АҚШ, Греция, Болгария, Хитой, Ҳиндистон, Исроил, Миср давлатларидаги пахтачиликка ихтисослашган илмий марказлар билан илмий алоқалар олиб боради.

Паридун Иброҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.