Gradus ölçaşlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 417–418-b. — ziyouz.com
Gradus ölçaşlar - Yerning şakli va ölçamlarini aniqlaş uçun yer sirtida juda aniq bajariladigan geodezik va astronomik işlar. Meridianlar va parallellar yoylarining uzunligi geodezik usullarda, yoylarning oxirgi punktlari geografik koordinatalari astronomik kuzatuvlar asosida topiladi. Yerning şar şaklidaligi haqidagi ta'limot paydo bölgandan söng (mil. av. 5-a) uning radiusini aniqlaş zarurati tuğildi va G.ö.ning dastlabki geometrik asoslari işlab çiqildi. Öşa paytlarda G.ö. bir meridianda yotgan ikki nuqta A va V orasidagi meridian yoyining çiziqli uzunligi S ni va şu nuqtalarda biror osmon yoritqiçi ning zenit uzokligi z ni ölçaşdan iborat bölgan. Meridian yoyining çizik,li uzunligi S b-n Yer markazidagi unga mos burçak (meridian yoyi oxirgi nuqtalari kengligi farqiga teng burçak. Qad. Misr va Yunoniston olimlari Yerning kattaligini aniqlaş ustida iş olib borganlar. Aleksandriyalik olim Eratosfen (mil.av. 276—195 yillar) Aleksandriya va Siyena (hoz. Asvon) ş.lari bir meridianda yotadi deb hisoblab, yozgi Quyoş turişi kuni Quyoşning meridiandan balandligini ölçab, bu şaharlarning kengliklari farqi 7° 12' ekanligini aniqlagan. Aleksandriya b-n Siyena ş.lari orasidagi masofa taxminan 5 ming Misr stadiyasiga tengligini bilgan Eratosfen Yer şarining radiusi 39790 stadiyaga (6311 km ga) teng ekanligini hisoblab çiqargan. Örta asrda Şarq olimlari ham Yerning kattaligini aniqlaş ustida iş olib borganlar. 827 y. arab xalifasi Ma'mun topşiriği b-n Sinjar (Mesopotamiya) tekisligida Yer şarining kattaligini aniqlaş uçun G. ö. olib borilgan. Bağdod şahri rasadxonasida işlagan Muhammad ibn Muso Xorazmiy bu işlarda bevosita iştirok etgan. Bunda bir nuqtadan boşlab şim. va jan.ga tomon meridian yoyining uzunligi maxsus ölçov arqoni b-n, gradus qiymati esa yulduzlarni astronomik kuzatiş yöli b-n aniqlangan. Bu G. ö. natijasida Yer meridiani yoyining bir gradusi 56,23 arab miliga (yoki 111,8 km ga) tengligi aniqlangan. Bu G. ö. öz davri uçun ança aniq bajarilgan. Ikki nuqta orasidagi uzok, masofani ölçamay turib Yer kattaligini aniqlaş usullaridan birini Abu Rayhon Beruniy taklif etgan va amalda qöllagan. Beruniy tekis joy ustida qad kötargan toğ tepasida turib, maxsus asbob b-n ufqning pasayiş burçagini ölçaydi va toğ balandligini aniqlaydi. Söngra Yer radiusini hisoblab çiqaradi. Beruniy 1 gradus meridian yoyining uz. 56,6 arab miliga (112,6 km ga) tengligini aniqlagan. Bu qiymat 17-a. oxiriga qadar eng aniq, G. ö. hisoblangan. Gollandiyalik olim V. Snellius (1580—1626) triangulyatsiya metodini kaşf qilgandan söng (1615—17) G. ö. keng rivojlandi, çunki meridian va parallellarning istalgan qismi uzunligini aniqlaşga imkon tuğildi. Olimlar G. ö.da triangulyatsiya metodini qölladilar. I. Nyuton butun olam tortişiş qonuniga asoslanib, Yer şar şaklida emas, ellipsoid şaklida, degan ğoyani ilgari surdi (1680). Fransuz olimi J. Delambr 1800 y.da Yer ellipsoidi elementlarini hisoblab çiqdi. Delambr taklifiga köra, Yer meridiani aylanasi çoragining 4-Yu7 dan bir uluşi 1 m deb qabul qilindi. 19-a. boşlarida turli mamlakatlarda bajarilgan astronomik-geodezik işlar Yerning şakli ellipsoiddan bir oz farq qilişini körsatdi. Mac, fransuz olimi P. S. Laplas (1749— 1827) Fransiya va b. davlatlarda ötkazilgan G. ö. natijalarini tahlil qilib, meridian yoyining qiymati ekvatordan qutbga tomon bir xilda kamaymasligini aniqladi va Yer noaniq va murakkab şaklda, degan xulosaga keldi. 1873 y.da nemis fizigi I. V. Listing (1808—82) Yerning bunday şaklini geoid deb ataşni taklif etdi. Geoid şakli Yerning tortiş kuçiga boğliq bölganligidan G. ö.dan taşqari gravimetrik işlar olib borişga töğri keldi. Rus geodezisti K. I. Tenner (1783— 1860), astronomi V. Ya. Struve (1793— 1864) G. ö. olib borişgan. Natijada Dunay daryosining quyiliş joyidan Skandinaviya yarim orolining şim. qirğoğigaça bölgan 25°20' meridian yoyining uzunligi hisoblab çiqildi. Bu yoyga «Struve yoyi» deb nom berildi. Undan Yerning kattaligini aniqlaşda foydalanilgan. Rus olimlari K. I. Tenner (1844), F. F. Şubert (1861), A. M. Jdanov (1893) va b. Yer ellipsoidi elementlarini hisoblab çiqişgan. 1899—1902 y.larda Peterburg FA taşabbusi b-n Şvetsiya FA iştirokida Yer şarining eng şim. Şpitsbergen orolida G. ö. olib borildi. Rus geodezisti F. N. Krasovskiy sobiq Ittifokda geodezik şoxobçalar barpo etiş va topografik plan oliş dasturini işlab çikdi (1928). 1933 y.dan boşlab, sobiq Ittifoq hududining gravimetrik planini tuziş işlari avj oldi. Geodeziya, aerofotosyomka va kartografiya markaziy ilmiy tekşiriş in-tida Yerning şakli va kattaligini aniqlaş yuzasidan muhim işlar qilindi. Yer ellipsoidining kattaligi hisoblab çiqildi. Ana şu yer ellipsodi Krasovskiy ellipsoidi deb ataladi. G. ö.ga doir i.t. işlari Özbekistan FA Astronomiya in-tida xam olib boriladi. Yer şaklining xarakteristikalarini, şuningdek, uning gravitatsion maydonini aniqlaş uçun esa oğirlik kuçini ölçaş usullaridan (q. Gravimetriya) va Yerning sun'iy yöldoşlaridan foydalanilmoqda, Yerning ölçamlari, şakli va gravitatsion maydoni haqida olingan ma'lumotlar astronomiya, geodeziya, xaritagrafiya va b. fan sohalarini rivojlantirişda, Yerning sun'iy yöldoşlarini, kosmik kemalarni uçirişda juda qöl keladi. Salohiddin Nuriddinoye.
Q.: Gravimetriya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРАДУС ЎЛЧАШЛАР - Ернинг шакли ва ўлчамларини аниқлаш учун ер сиртида жуда аниқ бажариладиган геодезик ва астрономик ишлар. Меридианлар ва параллеллар ёйларининг узунлиги геодезик усулларда, ёйларнинг охирги пунктлари географик координаталари астрономик кузатувлар асосида топилади. Ернинг шар шаклидалиги ҳақидаги таълимот пайдо бўлгандан сўнг (мил. ав. 5-а) унинг радиусини аниқлаш зарурати туғилди ва Г.ў.нинг дастлабки геометрик асослари ишлаб чиқилди. Ўша пайтларда Г.ў. бир меридианда ётган икки нуқта А ва В орасидаги меридиан ёйининг чизиқли узунлиги S ни ва шу нуқталарда бирор осмон ёритқичи Ь нинг зенит узоклиги z ни ўлчашдан иборат бўлган. Меридиан ёйининг чизик,ли узунлиги S б-н Ер марказидаги унга мос бурчак (меридиан ёйи охирги нуқталари кенглиги фарқига тенг бурчак. Қад. Миср ва Юнонистон олимлари Ернинг катталигини аниқлаш устида иш олиб борганлар. Александриялик олим Эратосфен (мил.ав. 276—195 йиллар) Александрия ва Сиена (ҳоз. Асвон) ш.лари бир меридианда ётади деб ҳисоблаб, ёзги Қуёш туриши куни Қуёшнинг меридиандан баландлигини ўлчаб, бу шаҳарларнинг кенгликлари фарқи 7° 12’ эканлигини аниқлаган. Александрия б-н Сиена ш.лари орасидаги масофа тахминан 5 минг Миср стадиясига тенглигини билган Эратосфен Ер шарининг радиуси 39790 стадияга (6311 км га) тенг эканлигини ҳисоблаб чиқарган. Ўрта асрда Шарқ олимлари ҳам Ернинг катталигини аниқлаш устида иш олиб борганлар. 827 й. араб халифаси Маъмун топшириғи б-н Синжар (Месопотамия) текислигида Ер шарининг катталигини аниқлаш учун Г. ў. олиб борилган. Бағдод шаҳри расадхонасида ишлаган Муҳаммад ибн Мусо Хоразмий бу ишларда бевосита иштирок этган. Бунда бир нуқтадан бошлаб шим. ва жан.га томон меридиан ёйининг узунлиги махсус ўлчов арқони б-н, градус қиймати эса юлдузларни астрономик кузатиш йўли б-н аниқланган. Бу Г. ў. натижасида Ер меридиани ёйининг бир градуси 56,23 араб милига (ёки 111,8 км га) тенглиги аниқланган. Бу Г. ў. ўз даври учун анча аниқ бажарилган. Икки нуқта орасидаги узок, масофани ўлчамай туриб Ер катталигини аниқлаш усулларидан бирини Абу Райҳон Беруний таклиф этган ва амалда қўллаган. Беруний текис жой устида қад кўтарган тоғ тепасида туриб, махсус асбоб б-н уфқнинг пасайиш бурчагини ўлчайди ва тоғ баландлигини аниқлайди. Сўнгра Ер радиусини ҳисоблаб чиқаради. Беруний 1 градус меридиан ёйининг уз. 56,6 араб милига (112,6 км га) тенглигини аниқлаган. Бу қиймат 17-а. охирига қадар энг аниқ, Г. ў. ҳисобланган. Голландиялик олим В. Снеллиус (1580—1626) триангуляция методини кашф қилгандан сўнг (1615—17) Г. ў. кенг ривожланди, чунки меридиан ва параллелларнинг исталган қисми узунлигини аниқлашга имкон туғилди. Олимлар Г. ў.да триангуляция методини қўлладилар. И. Ньютон бутун олам тортишиш қонунига асосланиб, Ер шар шаклида эмас, эллипсоид шаклида, деган ғояни илгари сурди (1680). Француз олими Ж. Деламбр 1800 й.да Ер эллипсоиди элементларини ҳисоблаб чиқди. Деламбр таклифига кўра, Ер меридиани айланаси чорагининг 4-Ю7 дан бир улуши 1 м деб қабул қилинди. 19-а. бошларида турли мамлакатларда бажарилган астрономик-геодезик ишлар Ернинг шакли эллипсоиддан бир оз фарқ қилишини кўрсатди. Mac, француз олими П. С. Лаплас (1749— 1827) Франция ва б. давлатларда ўтказилган Г. ў. натижаларини таҳлил қилиб, меридиан ёйининг қиймати экватордан қутбга томон бир хилда камаймаслигини аниқлади ва Ер ноаниқ ва мураккаб шаклда, деган хулосага келди. 1873 й.да немис физиги И. В. Листинг (1808—82) Ернинг бундай шаклини геоид деб аташни таклиф этди. Геоид шакли Ернинг тортиш кучига боғлиқ бўлганлигидан Г. ў.дан ташқари гравиметрик ишлар олиб боришга тўғри келди. Рус геодезисти К. И. Теннер (1783— 1860), астрономи В. Я. Струве (1793— 1864) Г. ў. олиб боришган. Натижада Дунай дарёсининг қуйилиш жойидан Скандинавия ярим оролининг шим. қирғоғигача бўлган 25°20’ меридиан ёйининг узунлиги ҳисоблаб чиқилди. Бу ёйга «Струве ёйи» деб ном берилди. Ундан Ернинг катталигини аниқлашда фойдаланилган. Рус олимлари К. И. Теннер (1844), Ф. Ф. Шуберт (1861), А. М. Жданов (1893) ва б. Ер эллипсоиди элементларини ҳисоблаб чиқишган. 1899—1902 й.ларда Петербург ФА ташаббуси б-н Швеция ФА иштирокида Ер шарининг энг шим. Шпицберген оролида Г. ў. олиб борилди. Рус геодезисти Ф. Н. Красовский собиқ Иттифокда геодезик шохобчалар барпо этиш ва топографик план олиш дастурини ишлаб чикди (1928). 1933 й.дан бошлаб, собиқ Иттифоқ ҳудудининг гравиметрик планини тузиш ишлари авж олди. Геодезия, аэрофотосъёмка ва картография марказий илмий текшириш ин-тида Ернинг шакли ва катталигини аниқлаш юзасидан муҳим ишлар қилинди. Ер эллипсоидининг катталиги ҳисоблаб чиқилди. Ана шу ер эллипсоди Красовский эллипсоиди деб аталади. Г. ў.га доир и.т. ишлари Ўзбекистан ФА Астрономия ин-тида хам олиб борилади. Ер шаклининг характеристикаларини, шунингдек, унинг гравитацион майдонини аниқлаш учун эса оғирлик кучини ўлчаш усулларидан (қ. Гравиметрия) ва Ернинг сунъий йўлдошларидан фойдаланилмоқда, Ернинг ўлчамлари, шакли ва гравитацион майдони ҳақида олинган маълумотлар астрономия, геодезия, харитаграфия ва б. фан соҳаларини ривожлантиришда, Ернинг сунъий йўлдошларини, космик кемаларни учиришда жуда қўл келади. Салоҳиддин Нуриддиное.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.