Grammatika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 419–421-b. — ziyouz.com
Grammatika (yun. grammatike, gramma sözidan — harf, yoziş) — tilşunoslikning tilning grammatik tuzilişini, ya'ni sözlarning şaklga ega böliş qonuniyatlarini, şuningdek, söz birikmalari va gaplarni tuziş qonuniyatlarini örganadigan bölimi. G. 2 qismdan — morfologiya va sintaksisdan iborat. Morfologiyada sözning grammatik turkumlari va morfologik kategoriyalar, söz şakllari, sintaksisda esa söz şakllarining gap tarkibida özaro birikiş yöllari, ran va uning kategoriyalari, gapning tuziliş turlari bayon qilinadi. Demak, G.da söz şakli, grammatik ma'no, grammatik şakl, grammatik kategoriya, ran va uning kategoriyalari haqidagi tuşunçalar markaziy örinni egallaydi. Tilda özining doimiy ifodalovçisiga ega bölgan, söz şakli va gapga xos umumlaşgan ma'no grammatik ma'no sanaladi. Ma'lum grammatik ma'noni ifodalaş uçun xizmat qiladigan moddiy vosita grammatik şakl hisoblanadi. Grammatik şakllarni grammatik kategoriyani taşkil etgan unsurlar deyiş mumkin. Aslida grammatik şakl deganda, ma'lum grammatik ma'noning moddiy tomoni tuşuniladi. Grammatik şakl grammatik kategoriyani taşkil etgan qismlarning bir tomonini — şakliy tomonini ifodalaydi. Şu bois, grammatik kategoriyalar grammatik şakllarning munosabatidan yuzaga kelgan umumiylik, deyilsa mantiqan töğri bölmaydi. Çunki grammatik kategoriya tarkibiga kirgan har bir qism ham, öz navbatida, şakl va mazmun munosabatidan taşkil topgan yaxlitlikdir. Şu sababli ayrim mualliflar grammatik kategoriya tarkibiy qismlari uçun grammema atamasidan foydalanmoqdalar. Grammatik birliklarni grammatik kategoriyalarga birlaştirişda şu kategoriyaga xos umumlaşgan ma'no asos bölib xizmat kiladi. Kategoriyaga xos bu umumlaşgan ma'no mazkur kategoriyaga birlaşgan har bir grammemada takrorlanadi. Şu b-n birgalikda kategoriya doirasidagi har bir grammemaning boşqasidan farq qiladigan ma'nosi ham bor. Ana şu ma'nolar kategoriya unsurlarining özaro zidlanişida asos bölib xizmat kiladi. Şunday kilib, kategoriya ma'nosi b-n kategoriya tarkibidagi grammema ma'nosi örtasida tur-jins munosabati mavjud. G. ma'lum til qurilişini qanday örganişiga köra, amaliy G. va nazariy G.ga bölinadi. Amaliy G. muayyan bir tilda gapning töğri qurilişi uçun zarur bölgan grammatik qoidalarni tavsiflaydi. U, öz navbatida, 2 turga bölinadi: tavsifiy va meyoriy G. Tavsifiy G. til grammatik qurilişini tavsiflaş, bayon qiliş b-n çeklanadi. Meyoriy G. esa til faktlarining til meyoriga munosabatini, ma'lum bir lisoniy birlik yoki qurilmaning töğri yoki notöğri qöllanganini örganadi. Amaliy G.dan farqdi ravişda, nazariy G. til qurilişini tavsiflaş b-n birga, til qurilişidagi birliklarning özaro munosabatini örganadi. Bu orqali har bir lingvistik birlikning til sistemasidagi örni, qiymati belgilanadi. Nazariy G.da til grammatik qurilişining sistemaviy xususiyati oçiladi. Bevosita kuzatişda berilgan hodisalar zamirida yaşiringan mohiyat belgilanadi. Şuning uçun ham nazariy G. umumiylik — xususiylik, mohiyat — hodisa, imkoniyat — voqelik dialektikasini özida namoyon etuvçi til — nutq zidlanişiga asoslanadi. Grammatik birliklar tadqiqotçi tomonidan qaysi tomondan örganilişiga köra, G. faol, nofaol turlarga bölinadi. Şakldan ma'noga qarab tadqiq qiliş usuli — semasiologiya usulidir. Bu usulda ma'lum grammatik şakl qanday ma'no ifodalaşi haqida gap boradi. Yuqoridagi usulda grammatik birliklarni örganiş nofaol G. sanaladi. Aksinça, mazmundan şaklga tamoyili b-n iş köruvçi G. faol G. hisoblanadi. Faol G.da u yoki bu mazmun qanday yöllar b-n moddiylaşişi mumkinligi aniqlanadi. Xuddi şu yönaliş b-n boğliq ravişda G. mazmuniy (mental), şakliy (formal) va vazifaviy (funksional) G.larga bölinadi. Mazmuniy G. mazmundan şaklga tamoyiliga amal qiladi. Obyektiv borliqning ongda aks etişi va ongda aks etgan obyektiv olam unsurlari umumlaşgan obrazlarning tilda qanday öz ifodasini topişini mazmuniy G. örganadi. Şakliy G. esa semasiologik tamoyil, şakldan mazmunga tamoyili asosida iş köradi. Grammatik kategoriyalarni tasnif qilişda şakl ustuvorlik kiladi. Bu yunalişda grammatik şakllarni örganiş jarayonida nolisoniy (ekstralingvistik) omillarning e'tiborga olinişi şart emasligi ta'kidlanadi. Funksional G. da asosiy e'tibor grammatik şakl va grammatik kategoriyalarning vazifasiga qaratiladi. Bunday G.larda lisoniy birlikning 3 tomoni: mazmun, şakl, vazifa (funksiya) dialektik birlikda olinadi. G. muammolari dastlab qad. Hindistonda (tilşunos Paninining G.ga oid traktatida, mil. av. 5—4-a.lar), keyinroq Yunonistonda (Aristotel, mil. av. 4-a., yunon tilşunosi Apollon Diskol, mil. av. 2-a. va b.ning asarlarida) işlangan. Yunon grammatik an'analari lotin tilini örganiş jarayonida rivojlanib borgan. Özbekistonda G.ni örganiş tarixi Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asariga borib taqaladi. Bu jarayon örta asrlardagi luğatşunoslik taraqqiyotida ham öz aksini topgan (Toli Imoniy Hiraviyning «Badoye ul-luğat» asari, 15-a.; «Abuşqa» nomli çiğatoyça-turkça luğat, 16-a. va b.). Hoz. özbek tili G.si Yevropa G.si asosida yaratilgan. Bu jarayon 19-a.ning 2-yarmidan boşlangan. Dastlab rus turkşunosi M. A. Terentyev «Turk, fors, qirğiz (qozoq) va özbek tillarining grammatikasi» (1875) kitobini yozib, Sankt-Peterburgda naşr ettirgan. Bu kitob mahalliy tilni örganmoqçi bölgan rusiyzabon kişilarga möljallangan edi. Özbek tilining izçil ilmiy G.sini yaratişni 20-a.ning 20-y.larida Fitrat, Ğozi Yunus, Şorasul Zunnun va b. boşlab berdilar. Keyinçalik bu sohada A. Ğulomov, Ğ. Abdurahmonov, A. Hojiyev, Ş. Rahmatullayev, Ş. Şoabdurahmonov, S. Usmonov, B. Örinboyev va b. tilşunos olimlar katta işlarni amalga oşirdilar (yana q. Tilşunoslik). Ad.: Yespersen O., Filosofiya grammatiki, M., 1958; Özbek tili grammatikasi, T., I, II j., 1975, 1981; Sodiqov A. va b., Tilşunoslikka kiriş, T., 1981; Hojiyev A., Lingvistik terminlarning izoqli luğati T., 1985; Ş oab d u r ahm o n o v Ş., Hojiyev A. va b., Hozirgi özbek adabiy tili, T., 1980; Mahmudov N., Nurmonov A., Özbek tilining nazariy grammatikasi, T., 1995; Nurmonov A., Şahobiddinova Ş.vab., Özbek tilining nazariy grammatikasi, T., 2001. Abduhamid Nurmonov, Nemat Mahkamov.
Q.: Tilşunoslik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРАММАТИКА (юн. grammatike, gramma сўзидан — ҳарф, ёзиш) — тилшуносликнинг тилнинг грамматик тузилишини, яъни сўзларнинг шаклга эга бўлиш қонуниятларини, шунингдек, сўз бирикмалари ва гапларни тузиш қонуниятларини ўрганадиган бўлими. Г. 2 қисмдан — морфология ва синтаксисдан иборат. Морфологияда сўзнинг грамматик туркумлари ва морфологик категориялар, сўз шакллари, синтаксисда эса сўз шаклларининг гaп таркибида ўзаро бирикиш йўллари, ran ва унинг категориялари, гапнинг тузилиш турлари баён қилинади. Демак, Г.да сўз шакли, грамматик маъно, грамматик шакл, грамматик категория, ran ва унинг категориялари ҳақидаги тушунчалар марказий ўринни эгаллайди. Тилда ўзининг доимий ифодаловчисига эга бўлган, сўз шакли ва гапга хос умумлашган маъно грамматик маъно саналади. Маълум грамматик маънони ифодалаш учун хизмат қиладиган моддий восита грамматик шакл ҳисобланади. Грамматик шаклларни грамматик категорияни ташкил этган унсурлар дейиш мумкин. Аслида грамматик шакл деганда, маълум грамматик маънонинг моддий томони тушунилади. Грамматик шакл грамматик категорияни ташкил этган қисмларнинг бир томонини — шаклий томонини ифодалайди. Шу боис, грамматик категориялар грамматик шаклларнинг муносабатидан юзага келган умумийлик, дейилса мантиқан тўғри бўлмайди. Чунки грамматик категория таркибига кирган ҳар бир қисм ҳам, ўз навбатида, шакл ва мазмун муносабатидан ташкил топган яхлитликдир. Шу сабабли айрим муаллифлар грамматик категория таркибий қисмлари учун граммема атамасидан фойдаланмоқдалар. Грамматик бирликларни грамматик категорияларга бирлаштиришда шу категорияга хос умумлашган маъно асос бўлиб хизмат килади. Категорияга хос бу умумлашган маъно мазкур категорияга бирлашган ҳар бир граммемада такрорланади. Шу б-н биргаликда категория доирасидаги ҳар бир граммеманинг бошқасидан фарқ қиладиган маъноси ҳам бор. Ана шу маънолар категория унсурларининг ўзаро зидланишида асос бўлиб хизмат килади. Шундай килиб, категория маъноси б-н категория таркибидаги граммема маъноси ўртасида тур-жинс муносабати мавжуд. Г. маълум тил қурилишини қандай ўрганишига кўра, амалий Г. ва назарий Г.га бўлинади. Амалий Г. муайян бир тилда гапнинг тўғри қурилиши учун зарур бўлган грамматик қоидаларни тавсифлайди. У, ўз навбатида, 2 турга бўлинади: тавсифий ва меъёрий Г. Тавсифий Г. тил грамматик қурилишини тавсифлаш, баён қилиш б-н чекланади. Меъёрий Г. эса тил фактларининг тил меъёрига муносабатини, маълум бир лисоний бирлик ёки қурилманинг тўғри ёки нотўғри қўлланганини ўрганади. Амалий Г.дан фарқди равишда, назарий Г. тил қурилишини тавсифлаш б-н бирга, тил қурилишидаги бирликларнинг ўзаро муносабатини ўрганади. Бу орқали ҳар бир лингвистик бирликнинг тил системасидаги ўрни, қиймати белгиланади. Назарий Г.да тил грамматик қурилишининг системавий хусусияти очилади. Бевосита кузатишда берилган ҳодисалар замирида яширинган моҳият белгиланади. Шунинг учун ҳам назарий Г. умумийлик — хусусийлик, моҳият — ҳодиса, имконият — воқелик диалектикасини ўзида намоён этувчи тил — нутқ зидланишига асосланади. Грамматик бирликлар тадқиқотчи томонидан қайси томондан ўрганилишига кўра, Г. фаол, нофаол турларга бўлинади. Шаклдан маънога қараб тадқиқ қилиш усули — семасиология усулидир. Бу усулда маълум грамматик шакл қандай маъно ифодалаши ҳақида гaп боради. Юқоридаги усулда грамматик бирликларни ўрганиш нофаол Г. саналади. Аксинча, мазмундан шаклга тамойили б-н иш кўрувчи Г. фаол Г. ҳисобланади. Фаол Г.да у ёки бу мазмун қандай йўллар б-н моддийлашиши мумкинлиги аниқланади. Худди шу йўналиш б-н боғлиқ равишда Г. мазмуний (ментал), шаклий (формал) ва вазифавий (функционал) Г.ларга бўлинади. Мазмуний Г. мазмундан шаклга тамойилига амал қилади. Объектив борлиқнинг онгда акс этиши ва онгда акс этган объектив олам унсурлари умумлашган образларнинг тилда қандай ўз ифодасини топишини мазмуний Г. ўрганади. Шаклий Г. эса семасиологик тамойил, шаклдан мазмунга тамойили асосида иш кўради. Грамматик категорияларни тасниф қилишда шакл устуворлик килади. Бу йуналишда грамматик шаклларни ўрганиш жараёнида нолисоний (экстралингвистик) омилларнинг эътиборга олиниши шарт эмаслиги таъкидланади. Функционал Г. да асосий эътибор грамматик шакл ва грамматик категорияларнинг вазифасига қаратилади. Бундай Г.ларда лисоний бирликнинг 3 томони: мазмун, шакл, вазифа (функция) диалектик бирликда олинади. Г. муаммолари дастлаб қад. Ҳиндистонда (тилшунос Панинининг Г.га оид трактатида, мил. ав. 5—4-а.лар), кейинроқ Юнонистонда (Аристотель, мил. ав. 4-а., юнон тилшуноси Аполлон Дискол, мил. ав. 2-а. ва б.нинг асарларида) ишланган. Юнон грамматик анъаналари лотин тилини ўрганиш жараёнида ривожланиб борган. Ўзбекистонда Г.ни ўрганиш тарихи Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асарига бориб тақалади. Бу жараён ўрта асрлардаги луғатшунослик тараққиётида ҳам ўз аксини топган (Толи Имоний Ҳиравийнинг «Бадое ул-луғат» асари, 15-а.; «Абушқа» номли чиғатойча-туркча луғат, 16-а. ва б.). Ҳоз. ўзбек тили Г.си Европа Г.си асосида яратилган. Бу жараён 19-а.нинг 2-ярмидан бошланган. Дастлаб рус туркшуноси М. А. Терентьев «Турк, форс, қирғиз (қозоқ) ва ўзбек тилларининг грамматикаси» (1875) китобини ёзиб, Санкт-Петербургда нашр эттирган. Бу китоб маҳаллий тилни ўрганмоқчи бўлган русийзабон кишиларга мўлжалланган эди. Ўзбек тилининг изчил илмий Г.сини яратишни 20-а.нинг 20-й.ларида Фитрат, Ғози Юнус, Шорасул Зуннун ва б. бошлаб бердилар. Кейинчалик бу соҳада А. Ғуломов, Ғ. Абдураҳмонов, А. Ҳожиев, Ш. Раҳматуллаев, Ш. Шоабдураҳмонов, С. Усмонов, Б. Ўринбоев ва б. тилшунос олимлар катта ишларни амалга оширдилар (яна қ. Тилшунослик). Ад.: Есперсен О., Философия грамматики, М., 1958; Ўзбек тили грамматикаси, Т., I, II ж., 1975, 1981; Содиқов А. ва б., Тилшуносликка кириш, Т., 1981; Ҳожиев А., Лингвистик терминларнинг изоқли луғати Т., 1985; Ш оаб д у р аҳм о н о в Ш., Ҳожиев А. ва б., Ҳозирги ўзбек адабий тили, Т., 1980; Маҳмудов Н., Нурмонов А., Ўзбек тилининг назарий грамматикаси, Т., 1995; Нурмонов А., Шаҳобиддинова Ш.ваб., Ўзбек тилининг назарий грамматикаси, Т., 2001. Абдуҳамид Нурмонов, Неьмат Маҳкамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.