Tilşunoslik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 390–393-b. — ziyouz.com
Tilşunoslik TILŞUNOSLIK, lingvistika — til haqidagi, uning ijtimoiy tabiati, vazifasi, içki tuzilişi, tasnifi, muayyan tillarning amal qiliş (faoliyat) qonunlari, tarixiy taraqqiyoti haqidagi fan. Maqsadi, vazifasi va şu kabiga köra, T.ning bir neça yönalişlari (sohalari) bor: umumiy T. — tilni umuman insonga xos hodisa sifatida örganuvçi, asosiy vazifasi dunyo tillariga xos eng umumiy belgixususiyatlarni aniqlaş va yoritiş bölgan soha, xususiy T. — ayrim bir til belgixususiyatlarini örganuvçi soha; amaliy T. — tildan foydalaniş bilan aloqador amaliy masalalarni (eksperimental fonetika, leksikografiya, lingvostatistika, transkripsiya, transliteratsiya va b.) hal qiliş metodlarini işlab çiquvçi yönaliş; matematik lingvistika, strukturaviy tilşunoslik, kiyo'siytarixiy tilşunoslik va b. Paralingvistika, etnolingvistika, psixolingvistika, sotsiolingvistika kabi sohalar sözlovçi (şaxs)ning jamiyatdagi faoliyati bilan aloqador til xususiyatlarini örganadi.
Mazkur yönalişlardan taşqari T.ning har bir tildagi muayyan sathlar va birliklarni örganuvçi köplab tarmoq va bölimlari bor: semasiologiya til birliklari ma'nolarini örganadi; fonetika va fonologiya tilning tovuş qurilişini tekşiradi; leksikologiya va frazeologiya tilning luğaviy materialini tadqiq etadi. Söz yasalişining tadqiqot obyekti sözlarning yasaliş usullari va uşbu usullarning mahsuldorligi bölsa, grammatika (morfologiya va sintaksis) söz özgarişlarini va sözlarning gaplar va söz birikmalari sifatida birikişi qonuniyatlarini örganadi. T. ning har bir bölimida yanada kiçikroq (maydaroq) maxsus bölimçalar bölişi mumkin. Mac, leksikologiya doirasida onomastika bölimçasi bölib, u, öz navbatida, antroponimika, toponimika va b.ga bölinadi. Muayyan tilning hududiy farklanişi (differensiatsiyasi)ni dialektologiya örganadi. Mazkur bölimlarning har birida tilning hoz. ahvoli va uning tarixiy taraqqiyoti tadqiq etiladi (q. Diaxroniya, Sinxroniya). Jahon tillari, ularning oilalari va guruxlarini örganuvçi T. tarmoklari: arabistika (arabhunoslik), germanşunoslik, turkiyşunoslik, slavyanşunoslik, finugorşunoslik va b. Tillarning özaro ta'sirlaşuvi, yordamçi xalkaro tillarni yaratiş nazariyasi va amaliyoti, şuningdek, bir tildan ikkinçi tilga tarjima qiliş muammolarini interlingvistika va tarjima nazariyasi örganadi.
T. fan sifatida ona tili va xorijiy tillarni örganişda, terminologiyani işlab çiqiş va takomillaştirişda, lisoniy matnlarni ilmiy şarhlaşda, maşina tarjimasida muhim ahamiyatga ega; mavjud va xayoliy narsalar (moddiylik va ğoyaviylik)ning özaro aloqadorligi muammolarini hal qiliş, ijtimoiy ongni va ijtimoiy mavjudot bölmiş insonning özini töğri tuşuniş uçun nazariy xulosalar çiqarişga imkon berdi. Til va tafakkurning, lisoniy va mantiqiy birlik (kattalik)larning özaro aloqasi muammosi T. va falsafa tomonidan baravar, bir vaqtning özida örganiladi. Asosiy lingvistik metodlar sifatida tavsifiy (qiyosiy, konfrontativ, kontrastiv, tipologik), tarixiy (qiyosiytarixiy, komparativ) va normativstilistik (meyoriyuslubiy) metodlarni körsatiş mumkin. T.da yana maxsus tadqiqot usullari — lisoniy hodisalarni kuzatiş, lisoniy eksperiment, lingvistik modellaştiriş, lingvistik talqin usullari ham mavjud. T. falsafa va filol. fanlari tutaşgan çegarada paydo bölgan.
T. muammolarini örganiş dastlab qad. Hindistondan boşlangan. Kds. xind T. mil. av. 6-a.dan oldin yaratilgan vedalarni til nuqtai nazaridan şarxlaş natijasida vujudga keladi va mil. av. 5 —4-a.larda yaşagan Paninining grammatikasi tufayli yuksaklikka kutarildi. Bu asar nazmda yozilgan 3996 ta qoidadan iborat bölib, unda sanskrit fonetikasi va grammatikasi tavsif etilgan. Yunonistonda til mantiqqa boğliq holda, şuningdek, uning grammatik qurilişi nuqtai nazaridan örganilgan (Geraklit va Demokritning qaraşlari, Platon va Aristotelning asarlari, Frakiyalik Dionisiyning «Grammatika»si va b.). Sözlarni turkumlarga ajratiş Aristoteldan boşlangan (mil. av. 4-a.). Qad. yunon T.ning kamoloti Iskandariyadagi, qisman Pergan (Kiçik Osiyo)dagi yunon tilşunoslarining faoliyati bilan boğliq. Iskandariya grammatika maktabi (mil. av. 3—2-a.lar) vakillari tomonidan yunon tili grammatikasi yozildi. Yunon T. asosida lotin T. vujudga keldi (M. T. Varron, E. Donat, Prissian va b.ning asarlari).
Keyinçalik arab (Bağdod, Kufa. Basradagi grammatika maktablari), kdd. yahudiy, oromiy (Andalusiya filologlarining 9— 12-a.lardagi asarlari) va turkiy (Koşğariy va Zamaxşariy asarlari) tillari ilmiy tavsif manbai böladi. Örta asrlarda tilşunoslikning rivoji arab, şuningdek, arab tilida ijod etgan arab bölmagan filologlar nomi bilan boğliq. Arab T.ning rivojlanişida Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mahmud Koşğariy, Zamaxşariy, Javhariy singari örtaosiyolik olimlarning xam hissasi katta bölgan. Ibn Sino tovuşlarni fonema nuqtai nazaridan tekşirgan bölsa, Javhariy, Koşğariy va Zamaxşariylar leksikologiya va leksikofafiya sohasida jahon tilşunosligiga katta yangiliklar kiritdilar. Maxmud Koşğariy va Zamaxşariy özlarining «Devonu luğotitturk», «Muqaddimat uladab» asarlari bilan turkiy lahjalarni hamda boşqaboşqa oilalarga mansub tillarni qiyoslaş va çoğiştiriş bilan T.da qiyosiytarixiy metod va tipologiyadan foydalangan dastlabki tilşunoslar sifatida nom qozonganlar. Filologik fanlar Uzoq Şarqda, xususan, Xitoy va Yaponiyada ham rivojlandi. Rossiyada T. 15— 16-a. lardan boşlab taraqqiy qildi.
M. V. Lomonosovning «Rus fammatikasi» asarida rus adabiy tilining fonetik, morfologik, qisman sintaktik xususiyatlari birinçi marta izçil bayon qilindi.
Uyğoniş davrida antik dunyo madaniy merosiga bölgan qiziqiş klassik filologiyaning rivojlanişiga ham turtki böldi. Şu bilan bir katorda, yangi, zamonaviy yevropa tillarini mantiqiy asosda örganiş boşlandi. Qiyosiy metodika va tarixiylik tamoyilining qöllanişi qiyosiytarixiy T.ka asos soldiki, bu soha tillarning qarindoşligini örganişda, tillarning genealogii: tasnifşş işlab çiqişda, qarindoş tillarning, tillar oilalarining, asosan, hindevropa tillari oilasining tarixiy taraqqiyotini örganişda, tillarning qad. holatini qayta tiklaşda va b.da muvaffaqiyatlarga erişdi. T.dagi qiyosiytarixiy yönalişning rivojlanişiga nemis olimlari F. Bopp, Ya. Grimm, A. F. Pott, A. Şleyxer, A. Dits, daniyalik R. K. Rask, çexiyalik Y. Dobrovskiy, avstriyalik F. Mikloşiç, rus olimi A. X. Vostokov va b. katta hissa qöşdilar. Umumiy T. asoslari, tilni «faoliyat» va «faoliyat mahsuli» sifatida tuşuniş, tilning taşqi va içki şakli haqidagi ta'limot, tillarning tipologii tasnifi va b. muammolar nemis olimi V. Gumboldt tomonidan işlab çiqildi. Uning fikrlari 19—20-a.lar ğarb T.ning bir qança yönalişlari rivojiga katta ta'sir körsatdi. Gumboldt T. mantiqiylikdan qutulişi va öz metodiga ega bölişi kerakligini, tilning tizim xususiyatiga egaligini, uning 2 jixdti — tovuş va ma'nosi borligini qamda ijtimoiy hodisaligini asosli bayon qildi. 19-a. örtalarida A. Şleyxer T.da biologik nazariyalarni qöllaşga urinib kördi.
Lingvistik naturalizmni tanqid qiliş negizida yoş grammatikaçilar (nemis olimlari A. Leskin, K. Brugman, G. Ostxof, B. Delbryuk, G. Paul va b.) maktabi şakllanib, u asosiy e'tiborni jonli tillarni örganişga karatdi. Uşbu maktab vakillari qiyosiytarixiy T.ning rivojini yangi bosqiçga olib çiqdilar. 19-a.da hindevropaşunoslikning asosiy tarmoqlari (ellinistikayunonşunoslik, romanistika, germanistika, slavyanşunoslik, keltşunoslik va b.) batamom şakllanib böldi. Hindevropa tillari uçun işlab çiqilgan qiyosiytarixiy metod tamoyillari uşbu oilaga kirmaydigan boşka tillarga ham tatbiq etildi. Şu tarika semitologiya, turkiyşunoslik, finugorşunoslik, afrikaşunoslik kabi sohalar şakllanadi. T.ning 20-a. boşlaridagi rivojlanişida Ferdinand de Sossyurnnnt asarlari, birinçi navbatda, «Umumiy tilşunoslik kursi» (1916) muhim rol öynadi. Sossyur tilning belgi nazariyasini yaratdi, sinxroniya va diaxroniya, içki lingvistika, taşki lingvistika va b. muammolarni tadqiq qildi. F. de Sossyur ğoyalari keyinroq paydo bölgan lingvistik strukturalizm maktablarida: Praga lingvistik maktabi — funksional tilşunoslik, Kopengagen lingvistik tögaragi (glossematika), Jeneva maktabi, Amerika deskriptiv (tavsifiy) T.da yanada rivojlantiriladi.
Struktural oqimlar bilan bir katorda boşqaça yönalişlar va qaraşlar rivojlana boşladi: psixologik yönaliş (nemis olimlari X. Şteyntal va V. Vundt asarlari; rus olimi V. V. Potebilanya ham uşbu yönalişga qöşiladi), neyrolingvistika va b. Materialistik dunyoqaraşning keng yoyilişi bilan eksperimental fonetika va lingvistik geografiya xam rivojlana boşladi. Keyinçalik T.da yangi yönaliş va bölimlar: psixolingvistika, sotsiolingvistika, etnolingvistika, semiotik lingvistika, transformatsiyey lingvistika, matn lingvistikasi va b. paydo böladi. Hoz. xorijiy T.da materialistik nazariyalar bilan bir qatorda idealistik tamoyillarga asoslangan nazariyalar ham (mas., lisoniy nisbiylik nazariyasi yoki yangi gumboldtçilik) mavjud.
Özbek T. tarixi Mahmud Koşğariy va Zamaxşariylarning izlanişlaridan boşlanib, uzok, tarixiy taraqqiyot yölini bosib ötdi. 15-a.dan 20-a. 20-y. larigaça özbek tilini örganişning amaliy jihatlariga alohida e'tibor berildi (q. Leksikografiya, Luğat), köplab ikki tilli (özbekçaforsça, özbekçaturkça, özbekçarusça va aksinça tartibda) luğatlar tuzildi — T.ning leksikologiya va leksikofafiya bölimlari rivojlandi. Özbek tilini hoz. ma'noda örganiş 20-a.ning 20-y.laridan boşlangan. Şöro davrida olib borilgan til siyosati, rus tilining jamiyatdagi mavqeini haddan ziyod oşirib körsatiş oqibatida tilni, til hodisalarini örganiş, tavsif va tadqiq etişda (ayniqsa, özbek tili grammatikasini örganişda) muayyan kamçilik va nuqsonlarga yöl qöyilgan bölsada, özbek T. rivojlanib, ma'lum yutuklarga erişdi. Özbek T. rivojiga Fitrat, K Ramazon, Otajon Hoşim, S. Ibrohimov, Olim Usmon, 3. Ma'rufov, Faxri Kamol, A. Ğulomov, F. Abdullayev, Ş. Şoabdurağmonov, Ğ. Abdurahmonov, A. Rustamov, M. Asqarova, X. Doniyorov, Ş. Şukurov, Ş. Rahmatullayev, M. Mirtojiyev, E. Begmatov kabi olimlarimiz, rus tilşunoslaridan Ye. D. Polivanov, A. K. Borovkov, K. K. Yudaxin, A. N. Kononov, A. M. Şçerbak, V. V. Reşetov va b. katta xissa qöşdilar. Özbekistonda T. muammolari Özbekiston FA Alişer Navoiy nomidagi Tip va adabiyot institutö, şuningdek, oliy öquv yurtlarining tilni örgatiş bilan boğliq kafedralari tomonidan örganiladi, maxsus «Özbek tili va adabiyoti» jurnali naşr etiladi.
Ad.: Obşeye yazikoznaniye. Formö suşestvovaniya, funksii, istoriya yazika, M., 1970; Obşeye yazikoznaniye. Vnutrennyaya struktura yazika, M., 1972; Obşeye yazikoznaniye. Metodi lingvistiçeskix issledovaniy, M., 1973; Berezin F. M ., Istoriya lingvistiçeskix uçeniy, 2izd., M., 1984; Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998; Nurmonov A., Özbek tilşunosligi tarixi, T., 2002.
Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.
Q.: Diaxroniya, Leksikografiya, Luğat, Sinxroniya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛШУНОСЛИК, лингвистика — тил ҳақидаги, унинг ижтимоий табиати, вазифаси, ички тузилиши, таснифи, муайян тилларнинг амал қилиш (фаолият) қонунлари, тарихий тараққиёти ҳақидаги фан. Мақсади, вазифаси ва шу кабига кўра, Т.нинг бир неча йўналишлари (соҳалари) бор: умумий Т. — тилни умуман инсонга хос ҳодиса сифатида ўрганувчи, асосий вазифаси дунё тилларига хос энг умумий белгихусусиятларни аниқлаш ва ёритиш бўлган соҳа, хусусий Т. — айрим бир тил белгихусусиятларини ўрганувчи соҳа; амалий Т. — тилдан фойдаланиш билан алоқадор амалий масалаларни (экспериментал фонетика, лексикография, лингвостатистика, транскрипция, транслитерация ва б.) ҳал қилиш методларини ишлаб чиқувчи йўналиш; математик лингвистика, структуравий тилшунослик, киё’сийтарихий тилшунослик ва б. Паралингвистика, этнолингвистика, психолингвистика, социолингвистика каби соҳалар сўзловчи (шахс)нинг жамиятдаги фаолияти билан алоқадор тил хусусиятларини ўрганади.
Мазкур йўналишлардан ташқари Т.нинг ҳар бир тилдаги муайян сатҳлар ва бирликларни ўрганувчи кўплаб тармоқ ва бўлимлари бор: семасиология тил бирликлари маъноларини ўрганади; фонетика ва фонология тилнинг товуш қурилишини текширади; лексикология ва фразеология тилнинг луғавий материалини тадқиқ этади. Сўз ясалишининг тадқиқот объекти сўзларнинг ясалиш усуллари ва ушбу усулларнинг маҳсулдорлиги бўлса, грамматика (морфология ва синтаксис) сўз ўзгаришларини ва сўзларнинг гаплар ва сўз бирикмалари сифатида бирикиши қонуниятларини ўрганади. Т. нинг ҳар бир бўлимида янада кичикроқ (майдароқ) махсус бўлимчалар бўлиши мумкин. Mac, лексикология доирасида ономастика бўлимчаси бўлиб, у, ўз навбатида, антропонимика, топонимика ва б.га бўлинади. Муайян тилнинг ҳудудий фаркланиши (дифференциацияси)ни диалектология ўрганади. Мазкур бўлимларнинг ҳар бирида тилнинг ҳоз. аҳволи ва унинг тарихий тараққиёти тадқиқ этилади (қ. Диахрония, Синхрония). Жаҳон тиллари, уларнинг оилалари ва гурухларини ўрганувчи Т. тармоклари: арабистика (арабҳунослик), германшунослик, туркийшунослик, славяншунослик, финугоршунослик ва б. Тилларнинг ўзаро таъсирлашуви, ёрдамчи халкаро тилларни яратиш назарияси ва амалиёти, шунингдек, бир тилдан иккинчи тилга таржима қилиш муаммоларини интерлингвистика ва таржима назарияси ўрганади.
Т. фан сифатида она тили ва хорижий тилларни ўрганишда, терминологияни ишлаб чиқиш ва такомиллаштиришда, лисоний матнларни илмий шарҳлашда, машина таржимасида муҳим аҳамиятга эга; мавжуд ва хаёлий нарсалар (моддийлик ва ғоявийлик)нинг ўзаро алоқадорлиги муаммоларини ҳал қилиш, ижтимоий онгни ва ижтимоий мавжудот бўлмиш инсоннинг ўзини тўғри тушуниш учун назарий хулосалар чиқаришга имкон берди. Тил ва тафаккурнинг, лисоний ва мантиқий бирлик (катталик)ларнинг ўзаро алоқаси муаммоси Т. ва фалсафа томонидан баравар, бир вақтнинг ўзида ўрганилади. Асосий лингвистик методлар сифатида тавсифий (қиёсий, конфронтатив, контрастив, типологик), тарихий (қиёсийтарихий, компаратив) ва нормативстилистик (меъёрийуслубий) методларни кўрсатиш мумкин. Т.да яна махсус тадқиқот усуллари — лисоний ҳодисаларни кузатиш, лисоний эксперимент, лингвистик моделлаштириш, лингвистик талқин усуллари ҳам мавжуд. Т. фалсафа ва филол. фанлари туташган чегарада пайдо бўлган.
Т. муаммоларини ўрганиш дастлаб қад. Ҳиндистондан бошланган. Кдц. хинд Т. мил. ав. 6-а.дан олдин яратилган ведаларни тил нуқтаи назаридан шархлаш натижасида вужудга келади ва мил. ав. 5 —4-а.ларда яшаган Панинининг грамматикаси туфайли юксакликка кутарилди. Бу асар назмда ёзилган 3996 та қоидадан иборат бўлиб, унда санскрит фонетикаси ва грамматикаси тавсиф этилган. Юнонистонда тил мантиққа боғлиқ ҳолда, шунингдек, унинг грамматик қурилиши нуқтаи назаридан ўрганилган (Гераклит ва Демокритнинг қарашлари, Платон ва Аристотелнинг асарлари, Фракиялик Дионисийнинг «Грамматика»си ва б.). Сўзларни туркумларга ажратиш Аристотелдан бошланган (мил. ав. 4-а.). Қад. юнон Т.нинг камолоти Искандариядаги, қисман Перган (Кичик Осиё)даги юнон тилшуносларининг фаолияти билан боғлиқ. Искандария грамматика мактаби (мил. ав. 3—2-а.лар) вакиллари томонидан юнон тили грамматикаси ёзилди. Юнон Т. асосида лотин Т. вужудга келди (М. Т. Варрон, Э. Донат, Присциан ва б.нинг асарлари).
Кейинчалик араб (Бағдод, Куфа. Басрадаги грамматика мактаблари), кдд. яҳудий, оромий (Андалусия филологларининг 9— 12-а.лардаги асарлари) ва туркий (Кошғарий ва Замахшарий асарлари) тиллари илмий тавсиф манбаи бўлади. Ўрта асрларда тилшуносликнинг ривожи араб, шунингдек, араб тилида ижод этган араб бўлмаган филологлар номи билан боғлиқ. Араб Т.нинг ривожланишида Абу Райҳон Беруний, Ибн Сино, Маҳмуд Кошғарий, Замахшарий, Жавҳарий сингари ўртаосиёлик олимларнинг хам ҳиссаси катта бўлган. Ибн Сино товушларни фонема нуқтаи назаридан текширган бўлса, Жавҳарий, Кошғарий ва Замахшарийлар лексикология ва лексикофафия соҳасида жаҳон тилшунослигига катта янгиликлар киритдилар. Махмуд Кошғарий ва Замахшарий ўзларининг «Девону луғотиттурк», «Муқаддимат уладаб» асарлари билан туркий лаҳжаларни ҳамда бошқабошқа оилаларга мансуб тилларни қиёслаш ва чоғиштириш билан Т.да қиёсийтарихий метод ва типологиядан фойдаланган дастлабки тилшунослар сифатида ном қозонганлар. Филологик фанлар Узоқ Шарқда, хусусан, Хитой ва Японияда ҳам ривожланди. Россияда Т. 15— 16-а. лардан бошлаб тараққий қилди.
М. В. Ломоносовнинг «Рус фамматикаси» асарида рус адабий тилининг фонетик, морфологик, қисман синтактик хусусиятлари биринчи марта изчил баён қилинди.
Уйғониш даврида антик дунё маданий меросига бўлган қизиқиш классик филологиянинг ривожланишига ҳам туртки бўлди. Шу билан бир каторда, янги, замонавий европа тилларини мантиқий асосда ўрганиш бошланди. Қиёсий методика ва тарихийлик тамойилининг қўлланиши қиёсийтарихий Т.ка асос солдики, бу соҳа тилларнинг қариндошлигини ўрганишда, тилларнинг генеалогии: таснифшш ишлаб чиқишда, қариндош тилларнинг, тиллар оилаларининг, асосан, ҳиндевропа тиллари оиласининг тарихий тараққиётини ўрганишда, тилларнинг қад. ҳолатини қайта тиклашда ва б.да муваффақиятларга эришди. Т.даги қиёсийтарихий йўналишнинг ривожланишига немис олимлари Ф. Бопп, Я. Гримм, А. Ф. Потт, А. Шлейхер, А. Диц, даниялик Р. К. Раск, чехиялик Й. Добровский, австриялик Ф. Миклошич, рус олими А. X. Востоков ва б. катта ҳисса қўшдилар. Умумий Т. асослари, тилни «фаолият» ва «фаолият маҳсули» сифатида тушуниш, тилнинг ташқи ва ички шакли ҳақидаги таълимот, тилларнинг типологии таснифи ва б. муаммолар немис олими В. Гумбольдт томонидан ишлаб чиқилди. Унинг фикрлари 19—20-а.лар ғарб Т.нинг бир қанча йўналишлари ривожига катта таъсир кўрсатди. Гумбольдт Т. мантиқийликдан қутулиши ва ўз методига эга бўлиши кераклигини, тилнинг тизим хусусиятига эгалигини, унинг 2 жихдти — товуш ва маъноси борлигини қамда ижтимоий ҳодисалигини асосли баён қилди. 19-а. ўрталарида А. Шлейхер Т.да биологик назарияларни қўллашга уриниб кўрди.
Лингвистик натурализмни танқид қилиш негизида ёш грамматикачилар (немис олимлари А. Лескин, К. Бругман, Г. Остхоф, Б. Дельбрюк, Г. Пауль ва б.) мактаби шаклланиб, у асосий эътиборни жонли тилларни ўрганишга каратди. Ушбу мактаб вакиллари қиёсийтарихий Т.нинг ривожини янги босқичга олиб чиқдилар. 19-а.да ҳиндевропашуносликнинг асосий тармоқлари (эллинистикаюноншунослик, романистика, германистика, славяншунослик, кельтшунослик ва б.) батамом шаклланиб бўлди. Ҳиндевропа тиллари учун ишлаб чиқилган қиёсийтарихий метод тамойиллари ушбу оилага кирмайдиган бошка тилларга ҳам татбиқ этилди. Шу тарика семитология, туркийшунослик, финугоршунослик, африкашунослик каби соҳалар шаклланади. Т.нинг 20-а. бошларидаги ривожланишида Фердинанд де Соссюрнннт асарлари, биринчи навбатда, «Умумий тилшунослик курси» (1916) муҳим роль ўйнади. Соссюр тилнинг белги назариясини яратди, синхрония ва диахрония, ички лингвистика, ташки лингвистика ва б. муаммоларни тадқиқ қилди. Ф. де Соссюр ғоялари кейинроқ пайдо бўлган лингвистик структурализм мактабларида: Прага лингвистик мактаби — функционал тилшунослик, Копенгаген лингвистик тўгараги (глоссематика), Женева мактаби, Америка дескриптив (тавсифий) Т.да янада ривожлантирилади.
Структурал оқимлар билан бир каторда бошқача йўналишлар ва қарашлар ривожлана бошлади: психологик йўналиш (немис олимлари X. Штейнталь ва В. Вундт асарлари; рус олими В. В. Потебиланя ҳам ушбу йўналишга қўшилади), нейролингвистика ва б. Материалистик дунёқарашнинг кенг ёйилиши билан экспериментал фонетика ва лингвистик география хам ривожлана бошлади. Кейинчалик Т.да янги йўналиш ва бўлимлар: психолингвистика, социолингвистика, этнолингвистика, семиотик лингвистика, трансформацией лингвистика, матн лингвистикаси ва б. пайдо бўлади. Ҳоз. хорижий Т.да материалистик назариялар билан бир қаторда идеалистик тамойилларга асосланган назариялар ҳам (мас., лисоний нисбийлик назарияси ёки янги гумбольдтчилик) мавжуд.
Ўзбек Т. тарихи Маҳмуд Кошғарий ва Замахшарийларнинг изланишларидан бошланиб, узок, тарихий тараққиёт йўлини босиб ўтди. 15-а.дан 20-а. 20-й. ларигача ўзбек тилини ўрганишнинг амалий жиҳатларига алоҳида эътибор берилди (қ. Лексикография, Луғат), кўплаб икки тилли (ўзбекчафорсча, ўзбекчатуркча, ўзбекчарусча ва аксинча тартибда) луғатлар тузилди — Т.нинг лексикология ва лексикофафия бўлимлари ривожланди. Ўзбек тилини ҳоз. маънода ўрганиш 20-а.нинг 20-й.ларидан бошланган. Шўро даврида олиб борилган тил сиёсати, рус тилининг жамиятдаги мавқеини ҳаддан зиёд ошириб кўрсатиш оқибатида тилни, тил ҳодисаларини ўрганиш, тавсиф ва тадқиқ этишда (айниқса, ўзбек тили грамматикасини ўрганишда) муайян камчилик ва нуқсонларга йўл қўйилган бўлсада, ўзбек Т. ривожланиб, маълум ютукларга эришди. Ўзбек Т. ривожига Фитрат, К Рамазон, Отажон Ҳошим, С. Иброҳимов, Олим Усмон, 3. Маъруфов, Фахри Камол, А. Ғуломов, Ф. Абдуллаев, Ш. Шоабдурағмонов, Ғ. Абдураҳмонов, А. Рустамов, М. Асқарова, X. Дониёров, Ш. Шукуров, Ш. Раҳматуллаев, М. Миртожиев, Э. Бегматов каби олимларимиз, рус тилшуносларидан Е. Д. Поливанов, А. К. Боровков, К. К. Юдахин, А. Н. Кононов, А. М. Шчербак, В. В. Решетов ва б. катта хисса қўшдилар. Ўзбекистонда Т. муаммолари Ўзбекистон ФА Алишер Навоий номидаги Тип ва адабиёт институтў, шунингдек, олий ўқув юртларининг тилни ўргатиш билан боғлиқ кафедралари томонидан ўрганилади, махсус «Ўзбек тили ва адабиёти» журнали нашр этилади.
Ад.: Общее языкознание. Формў существования, функции, история языка, М., 1970; Общее языкознание. Внутренняя структура языка, М., 1972; Общее языкознание. Методы лингвистических исследований, М., 1973; Березин Ф. М ., История лингвистических учений, 2изд., М., 1984; Реформатский А. А., Введение в языковедение, М., 1998; Нурмонов А., Ўзбек тилшунослиги тарихи, Т., 2002.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Ибодулла Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.