Sinxroniya

Sinxroniya (yun. synchronos bir vaqtli, bir davrli) — 1) bir vaqtning özida mavjud bölgan, özaro boglik, va alokador unsurlar tizimi bölgan tilning (yoki boşqa biror ijtimoiygumanitar fanning) muayyan rivojlaniş davridagi holati; til rivojlanişi jarayonida muayyan özgarişlarning mavjudligi yoki ularning ahamiyatsiz ekanligi belgisi asosida ajratilgan davr; 2) tilni körsatilgan holagda, ya'ni davr, vakt omili va lisoniy özgarişlarga boğliq bölmagan holda tekşiriladigan aniq munosabatlar tizimi sifatida örganiş. S. yordamida tilning nafaqat xoz. davri, balki ötmişdagi davrlari ham alohida örganilişi mumkin. Mac, özbek adabiy tilidagi unlilar tizimini 15-a.ning yoki 20-a.ning özidagi ahvolini alohida, birbiriga qiyoslamay tadqiq etiş S.dir.

S. tuşunçasi diaxroniya tuşunçasi b-n birga, unga qaramaqarşi qöyilgan holda fransuz tilşunosi F.de Sossyur tomonidan fanga kiritilgan. Bu tuşunçalarning Sossyur böyiça özaro farklanişi, birbiridan ajratilişi statika b-n dinamikaning, til b-n nutqning, sistemalilik b-n sistemasizlikning, fonetika b-n grammatikaning qaramaqarşi qöyilişiga muvofiq böladi. Lekin modomiki til öz tabiatiga köra, doim xarakatdagi, özgarişdagi obyekt sifatida tavsiflanar ekan, dinamika tilning har qanday mavjudlik davrida, jumladan, S.da tilning ajralmas qismi bölib qoladi, binobarin, S.da diaxroniya unsurlari ham uçraşi mumkin.