Sinxroniya

Sinxroniya (yunonça «syn» — «birga» va «xronos» — «vaqt»; «synxronos» — «bir vaqtli, bir davrli») — tilşunoslikda ikki özaro boğliq ma'noda qöllanadigan atama. Birinçidan, u tilning muayyan bir davrdagi holatini, ya'ni bir vaqtda mavjud bölgan va özaro boğlangan unsurlar tizimini bildiradi. Ikkinçidan, tilni aynan şunday — tarixiy özgarişlarni hisobga olmay, ma'lum bir paytdagi munosabatlar tizimi sifatida tekşiriş usuli ham sinxroniya deb ataladi. Unga qarama-qarşi tuşunça — diaxroniya, ya'ni til hodisalarining vaqt davomida rivojlanişini örganiş.12

ÖzME'ga köra, sinxroniya va diaxroniya tuşunçalarini bir-biriga qarama-qarşi qöyib, şveysariyalik tilşunos Ferdinand de Sossyur fanga kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Sossyur 1896–1911-yillarda Jenevada umumiy tilşunoslikdan dars bergan, bu ğoyalar esa uning vafotidan söng, 1916-yilda naşr etilgan «Umumiy tilşunoslik kursi» kitobida bayon qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, Sossyur 19-asrda hukmron bölgan qiyosiy-tarixiy (diaxronik) yöndaşuvga qarşi sinxronik tahlilni asoslab bergan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Sossyur har bir sinxron bosqiç ma'no va şakl uyğunligiga asoslangan muvozanatli tizim ekanini, tildagi tarixiy özgarişlar esa yaxlit tizim hosil qilmasligini ta'kidlagan. U bu farqni kinotasma misolida tuşuntirgan: tasmadagi har bir kadr harakatsiz, harakat esa ularning ketma-ketligidan paydo böladi. Şunga öxşaş tarzda, tilning «hayoti» ham ketma-ket keluvçi turğun holatlardan iborat. Sossyurdan oldin ham Qozon tilşunoslik maktabi vakillari Ivan Boduen de Kurtene va Nikolay Kruşevskiy şunga yaqin «statika» va «dinamika» tuşunçalarini qöllagan.

ÖzME'ga köra, sinxron yöndaşuv yordamida tilning faqat hozirgi davrini emas, ötmişdagi istalgan bosqiçini ham alohida örganiş mumkin. Masalan, özbek adabiy tilidagi unlilar tizimini 15-asrda yoki 20-asrda qanday bölganini alohida, boşqa davrlar bilan soliştirmasdan tadqiq etiş sinxron tadqiqot hisoblanadi. Agar bu ikki davr bir-biriga qiyoslanib, özgarişlar kuzatilsa, bu endi diaxron tadqiqotga aylanadi.

Sossyur talqiniça, sinxroniya va diaxroniya farqi statika bilan dinamika, til bilan nutq, tizimlilik bilan tizimsizlik farqiga muvofiq keladi. ÖzME qayd etişiça, til doimo harakat va özgarişdagi obyekt bölgani sababli, dinamika tilning istalgan davrida ham uning ajralmas qismi bölib qoladi; şuning uçun sinxron holatda ham diaxroniya unsurlari uçraydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, sinxron va diaxron tilşunoslikni qat'iy ajratiş keyinçalik bahs-munozaraga sabab bölgan: Roman Yakobson va Andre Martine kabi strukturalistlar bunday keskin ajratişni rad etgan. Amerikalik tilşunos Jozef Grinberg 1979-yilda bu ajratiş endi keng qabul qilinmayotganini yozgan. Rusça Vikipediyaga köra, atamalar semiotika, adabiyotşunoslik va boşqa ijtimoiy fanlarda ham qöllanadi; inglizça Vikipediya Rolan Bart va Jan-Pol Sartr ularni falsafa va sotsiologiyaga olib kirganini qayd etadi.