Luğat

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 208–210-b. — ziyouz.com

Luğat — 1) muayyan tilda, uning hududiy yoki ijtimoiy lahjasida mavjud bölgan, u yoki bu yozuvçi asarlarida uçraydigan sözlar yiğindisi, leksika; 2) sözlar (yoki morfemalar, söz birikmalari, iboralar va b.) muayyan tartibda (alifboli, uyali, mavzuli) joylaştirilgan, tavsiflanuvçi birliklar, ularning kelib çiqişi, ma'nolari, yozilişi, talaffuzi, uslubiy mansubligi, boşqa tillarga tarjimasi haqida ma'lumotlar jamlangan kitob. L.lar ma'naviy madaniyat sohasida muhim örin egallaydi, ularda jamiyatning ma'lum davrda erişgan bi-limlari aks etadi. L. bir qator ijtimoiy vazifalarni bajaradi: öquvçiga muayyan hodisa haqida ma'lumot beradi; uni öz va özga tillardagi sözlar b-n taniştirada; tilni, uning luğat tarkibini takomillaştiriş va tartibga solişga yordam beradi. L.lar juda kadim davrlarda pay-do bölgan (q. Leksikografiya); hoz. davrda ma'lumotaxborot töplaş va uni öquvçiga yetkazişda muayyan ahamiyatga ega. Sözni tavsiflaşdagi bir kança farqli xususiyatlariga köra, L.larni asosan 2 turga: ensiklopedik va lingvistik (filologik), luğatlarga ajratiş mumkin. Ensiklopedik luğat sözlarning özini emas, balki ular orqali bildiriladigan predmet va tuşunçalarni izohlaydi, tuşuntiradi. Lingvistik L.larning asosiy maqsadi esa til birligi hisoblangan sözning ma'nolarini, turli lisoniy xususiyatlarini oçib berişdan iborat. Lingvistik L.lar leksikografik tavsif mazmuni, vazifasi va usullari nuqtai nazaridan bir qança turlarga bölinadi: 1. Sözlarning ma'nolari, qullaniş sohasi va darajasi, fonetik va grammatik xususiyatlarini körsatib beruvçi izohli luğat (S. I. Ojegov. Tolkoviy slovar russkogo yazika, 20-ye izd., M., 1988; Özbek tilining izohli luğati. 1—2-j.lar, M., 1982). 2. Muayyan tilga uzlaşgan, lekin özlaşmaligi sezilib turgan boşqa til söz va terminlarini tuşuntirib beruvçi xorijiy s u z lar L.i (Slovar inostrannix slov, 18-ye izd., M., 1989; O. Usmon, R. Doni-yorov. Rusça-internatsional sözlar izohli luğati, T., 1965). 3. Bir tilga oid luğaviy birliklarni boşqa tilga ögirib izohlab beruvçi tarjima L.lari — özbek leksikografiyasida keng tarqalgan, qadimdan ma'lum luğat turi, 19-a.gaça arab-özbek, fors-özbek, turk-özbek ikki tilliligiga asoslanib yoki aksinça tartibda tuzilgan tarjima L.lari mavjud bulgan bulsa, 20-a.da ular katoriga mazkur tillar b-n birga ingliz, nemis, is-pan, hind, yapon tillari iştirokida tuzilgan ikki tilli L.lar ham qöşildi [Nemisça-özbekça luğat, 1964; Özbekça-nemisça luğat, 1967; Fransuzçaözbekça luğat, 1973; Inglizça-özbekça luğat, 1968; Özbekça-inglizça luğat, 1969; Arabça-özbekça luğat 1986; Özbekça-forsça luğat, 1984; Rusça-özbekça mukammal luğat (A. Zohiriy, 1927), 1 j.li Rusça-özbekça luğat, M., 1954; 5 j.li Rusça-özbekça luğat; 1950— 55; 1 j.li Özbekça-rusçaluğat(M. 1959; T., 1988); 2 j.li Rusça-özbekça luğat, 1983—84 va b.]. 4. Sözlarning qaçondan boşlab şu tilda qöllana boşlagani, uning fonetik, grammatik, semantik belgilari taraqqiyotini körsatib beruvçi tarixiy L. (özbek tilida haqiqiy ma'nodagi tarixiy L. tuzilmagan, lekin E. Fozilovning «Starouzbekskiy yazik: Xorezmskiye pamyatniki XIV veka» (ç. 1-2, T., 1966, 1971) asarini ma'lum ma'noda tarixiy L. deyiş mumkin). 5. Tilning laxja va şevalariga xos bölgan, fonetik yoki semantik jihatdan adabiy tildagi sözlardan farq qiladigan sözlarni körsatuvçi dialektal (şeva) L.lar (Özbek xalq şevalari luğati, 1971). 6. Sözning kelib çiqişini körsatib beruvçi etimologik L.lar (Ş. Rahmatullayev. Özbek tilining etimologik luğati, 2000). 7. Bir oilaga mansub tillardagi söz boyligini soliştirib, ulardagi tafovut qonuniyatlarini örganiş maqsadida tuziluvçi qiyosiy L.lar (L. Budagov. Sravnitelniy slovar turetsko-tatarskix nareçiy, ç. 1—2, S.-Pb., 1869; V. V. Radlov. Opit slovarya tyurs-kix nareçiy: 1—4. S—Pb., 1888—1911). 8. Sözlarning mavjud imlo qoidalariga binoan töğri yoziliş şakllarini qayd etuvçi imlo L. i (1929 y.dan hozirgaça özbek tilining turli hajmli 20 dan ortiq imlo luğati tuzilgan; 6500 söz va söz şaklini kamrab olgan eng mukammal imlo luğati 1975 y. naşr etilgan). 9. Sözlarning adabiy talaffuzi qayd etiladigan talaffuz (orfoepik) L.i (Özbek tilining orfoepik luğati — M. Sodiqova, Ö. Usmonova, 1977; Özbek adabiy talaffuzi luğati, 1984; 10. Sözlarning morfem tuzilişini körsatuvçi morfem L. (A. Ğulomov va b. Özbek tilining morfem luğati, 1977). 11. Sözligi frazeologik birliklardan iborat bölgan frazeologik L. (M. Sodiqova. Rusça-özbekça frazeologik luğat, 1972; Ş. Rahmatullayev. Özbek tilining izohli frazeologik luğati 1978). 12. Sözlarning qöllaniş mikdori va foizi haqida ma'lu-motberuvçi çastotali L. (I. A. Kissen. Slovar naiboleye upotrebitelnix slov sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazika, 1972). 13. Sözlar teskari tomondan bölgan alifbo tartibiga kura joylaştirilgan ters (çappa) L. (R. Qönğurov va A. Tixonov. Özbek tilining çappa luğati, 1968). 14. Sözlikni tarkib toptiruvçi sözlar röyxati ma'lum mavzularga bölib beriladigan tematik (mavzuli) L. (A.Tixonov va b. Russko-uzbekskiy tematiçeskiy slovar, 1975). 15. Sözliklari omonim, sinonim, antonim, paronim singari luğaviy birliklardan iborat bölgan omonimlar L.i, sinonimlar L.i, antonimlar L.i, paronimlar L.i (Ş. Rahmatullayev. Özbek tili omonimlarining izohli lugati, 1984; A. Hojiyev. Özbek tili sinonimlarining izohli luğati, 1974; Ş. Rahmatullayev va b. Özbek tili antonimlarining izohli luğati, 1980; A. Ma'rufov. Paronimlar luğati, 1974). 16. Sözligi atoqli otlar yoqi joy nomlaridan iborat bölgan antroponimik va toponimik L.lar (E. Begmatov. Özbek ismlari, 1991; E. Begmatov. Özbek ismlari ma'nosi. 14600 ism izohi, 1998; 3. Dösimov va X. Egamov. Joy nomlarining izohli luğati, 1977). 17. Ma'lum bir yozuvçi yoki asar tilida qöllangan sözlarni izohlovçi. L. (Navoiy asarlari luğati, 1972; Alişer Navoiy asarlari tilining izohli luğati, 1 — 4-j.lar, 1983—84; B.Hasanov, «Qur'oni Karim» sözlarining arabça-özbekça körsatkiçli luğati, 1995). 18. Sözligi ma'lum bir fan va texnika tarmoği, ijtimoiy yoki xöjalik hayotining biror sohasiga oid söz-terminlardan iborat böladigan terminologik L.lar. Bunday L.lar sözlikning berilişi va izohlanişiga köra, ensiklopedik L. b-n lingvistik L. belgilariga ega böladi (1925 y.dan hozirgi kungaça Uzbekistonda 50 dan ortiq soha böyiça 140 taga yaqin terminologik luğat naşr etilgan; ular soha ter-minologiyalarini tartibga solişga xizmat qiladi).

L. turlari yukrridagilar b-n çegara-lanmaydi. Yuqorida, asosan, özbek luğatçiligida mavjud bölgan va amalda foydalanib kelinayotgan L. turlarigina körsatildi. Bu narsa L.larpiş vazifa doirasi naqadar kenglşini va ularning öta muhim ahamiyatga ega ekanligini körsatadi.

Ad.: Hozirgi özbek adabiy tili, T., 1980; Özbek tili leksikologiyasi, T., 1981; Axmanova O. S, Slovar lingvistiçeskix terminov, M., 1969; Lingvistiçeskiy ensiklopediçeskiy slovar, M., 1990.

Abduvahob Madvaliyev.

Q.: Leksikografiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛУҒАТ — 1) муайян тилда, унинг ҳудудий ёки ижтимоий лаҳжасида мавжуд бўлган, у ёки бу ёзувчи асарларида учрайдиган сўзлар йиғиндиси, лексика; 2) сўзлар (ёки морфемалар, сўз бирикмалари, иборалар ва б.) муайян тартибда (алифболи, уяли, мавзули) жойлаштирилган, тавсифланувчи бирликлар, уларнинг келиб чиқиши, маънолари, ёзилиши, талаффузи, услубий мансублиги, бошқа тилларга таржимаси ҳақида маълумотлар жамланган китоб. Л.лар маънавий маданият соҳасида муҳим ўрин эгаллайди, уларда жамиятнинг маълум даврда эришган би-лимлари акс этади. Л. бир қатор ижтимоий вазифаларни бажаради: ўқувчига муайян ҳодиса ҳақида маълумот беради; уни ўз ва ўзга тиллардаги сўзлар б-н таништирада; тилни, унинг луғат таркибини такомиллаштириш ва тартибга солишга ёрдам беради. Л.лар жуда кадим даврларда пай-до бўлган (қ. Лексикография); ҳоз. даврда маълумотахборот тўплаш ва уни ўқувчига етказишда муайян аҳамиятга эга. Сўзни тавсифлашдаги бир канча фарқли хусусиятларига кўра, Л.ларни асосан 2 турга: энциклопедик ва лингвистик (филологик), луғатларга ажратиш мумкин. Энциклопедик луғат сўзларнинг ўзини эмас, балки улар орқали билдириладиган предмет ва тушунчаларни изоҳлайди, тушунтиради. Лингвистик Л.ларнинг асосий мақсади эса тил бирлиги ҳисобланган сўзнинг маъноларини, турли лисоний хусусиятларини очиб беришдан иборат. Лингвистик Л.лар лексикографик тавсиф мазмуни, вазифаси ва усуллари нуқтаи назаридан бир қанча турларга бўлинади: 1. Сўзларнинг маънолари, қулланиш соҳаси ва даражаси, фонетик ва грамматик хусусиятларини кўрсатиб берувчи изоҳли луғат (С. И. Ожегов. Толковый словарь русского языка, 20-е изд., М., 1988; Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 1—2-ж.лар, М., 1982). 2. Муайян тилга узлашган, лекин ўзлашмалиги сезилиб турган бошқа тил сўз ва терминларини тушунтириб берувчи хорижий с у з лар Л.и (Словарь иностранных слов, 18-е изд., М., 1989; О. Усмон, Р. Дони-ёров. Русча-интернационал сўзлар изоҳли луғати, Т., 1965). 3. Бир тилга оид луғавий бирликларни бошқа тилга ўгириб изоҳлаб берувчи таржима Л.лари — ўзбек лексикографиясида кенг тарқалган, қадимдан маълум луғат тури, 19-а.гача араб-ўзбек, форс-ўзбек, турк-ўзбек икки тиллилигига асосланиб ёки аксинча тартибда тузилган таржима Л.лари мавжуд булган булса, 20-а.да улар каторига мазкур тиллар б-н бирга инглиз, немис, ис-пан, ҳинд, япон тиллари иштирокида тузилган икки тилли Л.лар ҳам қўшилди [Немисча-ўзбекча луғат, 1964; Ўзбекча-немисча луғат, 1967; Французчаўзбекча луғат, 1973; Инглизча-ўзбекча луғат, 1968; Ўзбекча-инглизча луғат, 1969; Арабча-ўзбекча луғат 1986; Ўзбекча-форсча луғат, 1984; Русча-ўзбекча мукаммал луғат (А. Зоҳирий, 1927), 1 ж.ли Русча-ўзбекча луғат, М., 1954; 5 ж.ли Русча-ўзбекча луғат; 1950— 55; 1 ж.ли Ўзбекча-русчалуғат(М. 1959; Т., 1988); 2 ж.ли Русча-ўзбекча луғат, 1983—84 ва б.]. 4. Сўзларнинг қачондан бошлаб шу тилда қўллана бошлагани, унинг фонетик, грамматик, семантик белгилари тараққиётини кўрсатиб берувчи тарихий Л. (ўзбек тилида ҳақиқий маънодаги тарихий Л. тузилмаган, лекин Э. Фозиловнинг «Староузбекский язык: Хорезмские памятники XIV века» (ч. 1-2, Т., 1966, 1971) асарини маълум маънода тарихий Л. дейиш мумкин). 5. Тилнинг лахжа ва шеваларига хос бўлган, фонетик ёки семантик жиҳатдан адабий тилдаги сўзлардан фарқ қиладиган сўзларни кўрсатувчи диалектал (шева) Л.лар (Ўзбек халқ шевалари луғати, 1971). 6. Сўзнинг келиб чиқишини кўрсатиб берувчи этимологик Л.лар (Ш. Раҳматуллаев. Ўзбек тилининг этимологик луғати, 2000). 7. Бир оилага мансуб тиллардаги сўз бойлигини солиштириб, улардаги тафовут қонуниятларини ўрганиш мақсадида тузилувчи қиёсий Л.лар (Л. Будагов. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий, ч. 1—2, С.-Пб., 1869; В. В. Радлов. Опыт словаря тюрс-ких наречий: 1—4. С—Пб., 1888—1911). 8. Сўзларнинг мавжуд имло қоидаларига биноан тўғри ёзилиш шаклларини қайд этувчи имло Л. и (1929 й.дан ҳозиргача ўзбек тилининг турли ҳажмли 20 дан ортиқ имло луғати тузилган; 6500 сўз ва сўз шаклини камраб олган энг мукаммал имло луғати 1975 й. нашр этилган). 9. Сўзларнинг адабий талаффузи қайд этиладиган талаффуз (орфоэпик) Л.и (Ўзбек тилининг орфоэпик луғати — М. Содиқова, Ў. Усмонова, 1977; Ўзбек адабий талаффузи луғати, 1984; 10. Сўзларнинг морфем тузилишини кўрсатувчи морфем Л. (А. Ғуломов ва б. Ўзбек тилининг морфем луғати, 1977). 11. Сўзлиги фразеологик бирликлардан иборат бўлган фразеологик Л. (М. Содиқова. Русча-ўзбекча фразеологик луғат, 1972; Ш. Раҳматуллаев. Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати 1978). 12. Сўзларнинг қўлланиш микдори ва фоизи ҳақида маълу-мотберувчи частотали Л. (И. А. Киссен. Словарь наиболее употребительных слов современного узбекского литературного языка, 1972). 13. Сўзлар тескари томондан бўлган алифбо тартибига кура жойлаштирилган терс (чаппа) Л. (Р. Қўнғуров ва А. Тихонов. Ўзбек тилининг чаппа луғати, 1968). 14. Сўзликни таркиб топтирувчи сўзлар рўйхати маълум мавзуларга бўлиб бериладиган тематик (мавзули) Л. (А.Тихонов ва б. Русско-узбекский тематический словарь, 1975). 15. Сўзликлари омоним, синоним, антоним, пароним сингари луғавий бирликлардан иборат бўлган омонимлар Л.и, синонимлар Л.и, антонимлар Л.и, паронимлар Л.и (Ш. Раҳматуллаев. Ўзбек тили омонимларининг изоҳли лугати, 1984; А. Ҳожиев. Ўзбек тили синонимларининг изоҳли луғати, 1974; Ш. Раҳматуллаев ва б. Ўзбек тили антонимларининг изоҳли луғати, 1980; А. Маъруфов. Паронимлар луғати, 1974). 16. Сўзлиги атоқли отлар ёқи жой номларидан иборат бўлган антропонимик ва топонимик Л.лар (Э. Бегматов. Ўзбек исмлари, 1991; Э. Бегматов. Ўзбек исмлари маъноси. 14600 исм изоҳи, 1998; 3. Дўсимов ва X. Эгамов. Жой номларининг изоҳли луғати, 1977). 17. Маълум бир ёзувчи ёки асар тилида қўлланган сўзларни изоҳловчи. Л. (Навоий асарлари луғати, 1972; Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати, 1 — 4-ж.лар, 1983—84; Б.Ҳасанов, «Қуръони Карим» сўзларининг арабча-ўзбекча кўрсаткичли луғати, 1995). 18. Сўзлиги маълум бир фан ва техника тармоғи, ижтимоий ёки хўжалик ҳаётининг бирор соҳасига оид сўз-терминлардан иборат бўладиган терминологик Л.лар. Бундай Л.лар сўзликнинг берилиши ва изоҳланишига кўра, энциклопедик Л. б-н лингвистик Л. белгиларига эга бўлади (1925 й.дан ҳозирги кунгача Узбекистонда 50 дан ортиқ соҳа бўйича 140 тага яқин терминологик луғат нашр этилган; улар соҳа тер-минологияларини тартибга солишга хизмат қилади).

Л. турлари юкрридагилар б-н чегара-ланмайди. Юқорида, асосан, ўзбек луғатчилигида мавжуд бўлган ва амалда фойдаланиб келинаётган Л. турларигина кўрсатилди. Бу нарса Л.ларпиш вазифа доираси нақадар кенглшини ва уларнинг ўта муҳим аҳамиятга эга эканлигини кўрсатади.

Ад.: Ҳозирги ўзбек адабий тили, Т., 1980; Ўзбек тили лексикологияси, Т., 1981; Ахманова О. С, Словарь лингвистических терминов, М., 1969; Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.