Grenlandiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 435-b. — ziyouz.com
Grenlandiya — Şim. Muz okeani va Atlantika okeani oraliğidagi orol, Şim. Amerikaning şim.-şarqida. G.— dunyodagi eng katta orol. Mayd. 2166,1 ming km2. Daniyaga karaşli. Aholisi 56 ming kişi (1998), şu jumladan 44,4 ming kişi grenlandiyalik inuitlar (90% aholi jan.-ğarbiy sohilda yaşaydi). Ma'muriy markazi — Gotxob (Nuk) ş. G. asosan Kanada qalqonida joylaşadi bölib, gneys, kvarsit, marmar va granitdan tuzilgan, usti vulkanogen çökindi jinslar b-n qoplangan. Grafit, marmar, mis, temir rudasi, oltin, kumuş, kömir, qörğoşin, pyx va uran konlari topilgan. G.da muz qoplamining umumiy hajmi 2,6 mln. km3. Muzlik tagining relyefi G. çekkasidan örtasiga tomon pasaya boradi. Muz qoplamining örtaça qalinligi 2300 m, eng kalin joyi 3400 m. Muzning ustki qatlami siljib sinadi va köplab (yiliga 13—15 ming) aysberg okeanga tarqaladi. Sohildagi muzdan xoli yerlarning eni ba'zi joylarda 200—250 km ga yetadi. Şarqiy sohilda muzliklar b-n qoplangan toğ tizmalari bor. G. va butun Arktikaning eng baland nuqtasi — Gunbyorn çöqqisi (3700 m) şu yerda. Sohilda subarktika, arktika va dengiz iqlimi. Orol ustidan tez-tez siklon şamollari ötib turadi. Yanv.ning örtaça t-rasi janubda —7°, şim.da —36°, iyulniki jan.da 10°, şim.da 3°. Ösimliklar G.da muzdan xoli bölgan joylarda uçraydi. Taxm. 450 ga yaqin ösimlik turi bor. Eng jan.da qayin, çetan, olxa, tol, şuningdek, har xil ötlar, 80° ş.k.gaça bölgan sohilda tundra ösimliklari, şim.da mox va lişaynik ösadi. Hayvonlardan sohilda şimol buğusi, muşkli qöçqorbuqa, oq ayiq, qutb tulkisi, qutb börisi, lemming, qirğoq yaqinidagi suvlarda kit, tyulen, morj va b. yaşaydi. 170 tur parranda bor. Iqtisodiy xayoti orolning muzdan xoli bölgan 15% sohil böyi qismida (342 ming km2) olib boriladi. Mehnatga yaroqli aholining 25% baliq ovlaş b-n şuğullanadi. Bir yilda 290 ming t atrofida baliq, tyulen va b. dengiz hayvonlari ovlanadi. Q. x.da qöyçilik (22 ming boş) va buğuçilik (6 ming boş) rivojlangan. Eksportining 83% ini baliq mahsulotlari, importni oziq-ovqat mahsulotlari, keng iste'mol tovarlari, maşina va asbob uskunalar taşkil etadi. Taşqi aloqalarni Daniya, Yaponiya, Fransiya, Buyuk Britaniya va Şvetsiya b-n olib boradi. Orolni dastlab islandiyalik dengizçi Gunbyorn 875 y.da topgan. 982 y.da islandiyalik (asli norvegiyalik) Eyrik Rauda tadqiq qilgan va uni G. («Yaşil ölka») deb atagan. Orol 1262 y.dan 18-a. boşigaça Norvegiyaga qaraşli bölgan, 1721 — 1953 y.larda Daniya mustamlakasi. 1953 y.da G. Daniya hududining bir qismi deb e'lon qilindi. 1979 y. may oyidan boşlab özini özi boşqariş huquqiga ega böldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРЕНЛАНДИЯ — Шим. Муз океани ва Атлантика океани оралиғидаги орол, Шим. Американинг шим.-шарқида. Г.— дунёдаги энг катта орол. Майд. 2166,1 минг км2. Данияга карашли. Аҳолиси 56 минг киши (1998), шу жумладан 44,4 минг киши гренландиялик инуитлар (90% аҳоли жан.-ғарбий соҳилда яшайди). Маъмурий маркази — Готхоб (Нук) ш. Г. асосан Канада қалқонида жойлашади бўлиб, гнейс, кварцит, мармар ва гранитдан тузилган, усти вулканоген чўкинди жинслар б-н қопланган. Графит, мармар, мис, темир рудаси, олтин, кумуш, кўмир, қўрғошин, pyx ва уран конлари топилган. Г.да муз қопламининг умумий ҳажми 2,6 млн. км3. Музлик тагининг рельефи Г. чеккасидан ўртасига томон пасая боради. Муз қопламининг ўртача қалинлиги 2300 м, энг калин жойи 3400 м. Музнинг устки қатлами силжиб синади ва кўплаб (йилига 13—15 минг) айсберг океанга тарқалади. Соҳилдаги муздан холи ерларнинг эни баъзи жойларда 200—250 км га етади. Шарқий соҳилда музликлар б-н қопланган тоғ тизмалари бор. Г. ва бутун Арктиканинг энг баланд нуқтаси — Гунбьёрн чўққиси (3700 м) шу ерда. Соҳилда субарктика, арктика ва денгиз иқлими. Орол устидан тез-тез циклон шамоллари ўтиб туради. Янв.нинг ўртача т-раси жанубда —7°, шим.да —36°, июлники жан.да 10°, шим.да 3°. Ўсимликлар Г.да муздан холи бўлган жойларда учрайди. Тахм. 450 га яқин ўсимлик тури бор. Энг жан.да қайин, четан, ольха, тол, шунингдек, ҳар хил ўтлар, 80° ш.к.гача бўлган соҳилда тундра ўсимликлари, шим.да мох ва лишайник ўсади. Ҳайвонлардан соҳилда шимол буғуси, мушкли қўчқорбуқа, оқ айиқ, қутб тулкиси, қутб бўриси, лемминг, қирғоқ яқинидаги сувларда кит, тюлень, морж ва б. яшайди. 170 тур парранда бор. Иқтисодий хаёти оролнинг муздан холи бўлган 15% соҳил бўйи қисмида (342 минг км2) олиб борилади. Меҳнатга яроқли аҳолининг 25% балиқ овлаш б-н шуғулланади. Бир йилда 290 минг т атрофида балиқ, тюлень ва б. денгиз ҳайвонлари овланади. Қ. х.да қўйчилик (22 минг бош) ва буғучилик (6 минг бош) ривожланган. Экспортининг 83% ини балиқ маҳсулотлари, импортни озиқ-овқат маҳсулотлари, кенг истеъмол товарлари, машина ва асбоб ускуналар ташкил этади. Ташқи алоқаларни Дания, Япония, Франция, Буюк Британия ва Швеция б-н олиб боради. Оролни дастлаб исландиялик денгизчи Гунбьёрн 875 й.да топган. 982 й.да исландиялик (асли норвегиялик) Эйрик Рауда тадқиқ қилган ва уни Г. («Яшил ўлка») деб атаган. Орол 1262 й.дан 18-а. бошигача Норвегияга қарашли бўлган, 1721 — 1953 й.ларда Дания мустамлакаси. 1953 й.да Г. Дания ҳудудининг бир қисми деб эълон қилинди. 1979 й. май ойидан бошлаб ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқига эга бўлди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.