Grenlandiya

Grenlandiya — Şimoliy Muz okeani bilan Atlantika okeani orasida, Şimoliy Amerikaning şimoli-şarqida joylaşgan orol; dunyodagi eng katta orol. Siyosiy jihatdan Daniya Qirolligi tarkibiga kiradi va keng özini özi boşqariş huquqiga ega. Hududining katta qismini ulkan muz qoplami egallaydi, aholisi esa asosan muzdan xoli ğarbiy va janubi-ğarbiy sohilda yaşaydi. Ma'muriy markazi va eng yirik şahri — Nuuk (ilgarigi nomi Gotxob).12

ÖzME'ga köra, orolning maydoni 2166,1 ming km²; rusça Vikipediya uning şimoldan janubga 2700 km, ğarbdan şarqqa 1300 km çözilganini qayd etadi. Orolning şimoliy uçi — Morris-Jesup burni — uzoq vaqt quruqlikning Şimoliy qutbga eng yaqin nuqtasi hisoblangan.

Grenlandiya geologik jihatdan Kanada qalqonining davomi bölib, gneys, kvarsit, marmar va granitdan tuzilgan. ÖzME'ga köra, bu yerda grafit, mis, temir rudasi, oltin, kumuş, qörğoşin, rux, kömir va uran konlari aniqlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Nuuk yaqinidagi Isukasia hududida dunyodagi eng qadimgi toğ jinslaridan biri — taxminan 3,8 milliard yillik jinslar topilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, orol maydonining taxminan 81 foizi muz bilan qoplangan. ÖzME'ga köra, muzning umumiy hajmi 2,6 million km³ atrofida, örtaça qalinligi 2300 m, eng qalin joyida esa 3400 m ga yetadi. Muz markazdan çekkalarga qarab siljiydi va har yili okeanga ming-minglab aysberglar ajralib tuşadi. Şarqiy sohildagi toğlarda Grenlandiya va butun Arktikaning eng baland nuqtasi — Gunbyorn çöqqisi joylaşgan.

Iqlimi subarktik va arktik; tez-tez siklonlar ötib turadi. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati janubda −7 °C, şimolda −36 °C, iyulniki esa mos ravişda 10 °C va 3 °C. Inglizça Vikipediyaga köra, 1900-yillardan beri orolda isiş kuzatilmoqda: 1980-yillardan muzning erişi uning töplanişidan oşib ketgan, 1996-yildan beri muz qoplami har yili massa yöqotib kelmoqda.

Ösimliklar faqat muzdan xoli joylarda uçraydi. Janubda qayin, tol va boşqa butalar, ğarbiy sohilda tundra ösimliklari, eng şimolda esa mox va lişayniklar ösadi. Quruqlikda şimol buğusi, muşkli qöy-buqa, oq ayiq, qutb tulkisi va lemming, sohil suvlarida kit, tyulen va morj yaşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, atrofdagi suvlarda 269 tur baliq qayd etilgan, dengiz quşlari ham köp.

Rusça Vikipediyaga köra, orolning birinçi aholisi Arktika xalqlari bölgan, ammo skandinavlar kelganda orol bösh edi. ÖzME'ga köra, orolni dastlab islandiyalik dengizçi Gunbyorn körgan; 982-yilda Eyrik Raudi (Qizil Erik) uni tadqiq etib, «Yaşil ölka» deb nomlagan. Rusça Vikipediyaga köra, bu nom köçib keluvçilarni jalb qiliş maqsadida qöyilgan bölişi mumkin. Norman manzilgohlari bir neça asr mavjud bölib, 15-asrda yöq bölib ketgan. Hozirgi inuitlarning ajdodlari — tule madaniyati vakillari — orolga 13-asr atrofida kelgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1721-yilda missioner Hans Egede boşçiligidagi daniya-norveg ekspeditsiyasi Gotxob (Nuuk) manzilgohini asos solgan va mustamlakaçilik boşlangan. 1814-yilda Daniya va Norvegiya ajralganda orol Daniya tojiga ötgan. 1953-yilgi Daniya konstitutsiyasi mustamlaka maqomini bekor qilib, orolni davlat tarkibiga kiritgan. 1979-yil 1-maydan Grenlandiya özini özi boşqariş huquqini olgan, 1985-yilda Yevropa iqtisodiy hamjamiyatidan çiqqan. 2008-yilgi referendumdan söng, 2009-yil 21-iyundan kengaytirilgan muxtoriyat amalga kirgan va grenland tili yagona rasmiy til deb e'lon qilingan. Taşqi siyosat, mudofaa va pul siyosati Daniya ixtiyorida qolgan.

ÖzME'ga köra, 1998-yilda aholi taxminan 56 ming kişi bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2022-yilda 56 583 kişi yaşagan; aholining köpçiligi inuitlar, Grenlandiya esa dunyodagi eng siyrak aholili hudud hisoblanadi.

Xöjalikning asosi — baliqçilik: baliq mahsulotlari eksportning asosiy qismini taşkil etadi. ÖzME'ga köra, qöyçilik va buğuçilik ham rivojlangan, oziq-ovqat, iste'mol mollari va texnika esa çetdan keltiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, iqtisodiyot Daniyadan keladigan yillik moliyaviy yordamga katta darajada tayanadi.