Daniya

Daniya Qirolligi (daniyaça: Danmarks Rige) — konstitutsiyaviy monarxiya bölib, uç qismdan iborat: Şimoliy Yevropadagi Daniya, Şimoliy Atlantikadagi Farer orollari va Şimoliy Amerikadagi Grenlandiya. Bu uç qism örtasidagi munosabat Rigsfællesskabet («Qirollik birligi») deb ataladi. Uç qismdan faqat Daniya Yevropa Ittifoqi a'zosi.

Farer orollariga 9-asrda norvegiyalik vikinglar joylaşib, u yerdagi irland rohiblarini siqib çiqargan. Grenlandiyaga 10-asrda norvegiyaliklar va islandiyaliklar joylaşgan, ular orasida Qizil Erik ham bor edi. Aloqa 15-asrda uzilgan, 1721-yilda Daniya–Norvegiya missioner Hans Egede orqali uni qayta tikladi. Farer orollari va Grenlandiya 1397-yildan (Kalmar ittifoqi tasdiqlanganda) de-fakto Daniya tojiga qaragan, 1814-yildan esa de-yure Daniya qirolligi tarkibida.

1814-yilda Kil şartnomasiga köra Daniya Norvegiyani Şvetsiyaga berdi, Farer orollari, Grenlandiya va Islandiyani saqlab qoldi. 1917-yilda Daniya Ğarbiy Hindistonni AQShga sotganida, AQSh Daniyaning butun Grenlandiya ustidan suverenitetini tan oldi. Islandiya 1874-yilda öz konstitutsiyasini, 1904-yilda içki boşqaruvni, 1918-yilda Daniya bilan şaxsiy ittifoq asosida töliq mustaqillikni oldi; 1944-yilda ittifoq bekor qilinib, respublika taşkil etildi.

Farer orollari 1816-yilda Daniya okrugiga aylangan. 1946-yilgi referendumda farerlarning 50,7 foizi mustaqillikka ovoz berdi, ammo Daniya hukumati natijani rad etdi; 1948-yilda orollarga içki boşqaruv (home rule) berildi. Grenlandiya 1953-yilda okrug sifatida Daniya tarkibiga kiritildi; içki boşqaruv 1979-yilda joriy etildi, 1985-yilda Yevropa hamjamiyatlaridan çiqdi, 2009-yilda esa «özini özi boşqariş» (self rule) huquqini oldi.

Qirollikning umumiy maydoni taxminan 2,2 million km² bölib, The World Factbook böyiça dunyoda 12-örinda; Grenlandiya maydonning 98 foizini taşkil etadi. Daniyaning özi taxminan 43 000 km² maydonga ega, tekis va ekin ekişga yaroqli. Farer orollari qoyali, qirğoqlarida jarliklar bor. Grenlandiyaning 79 foizi muz bilan qoplangan.

Daniyada olti million atrofida, Farer orollarida taxminan 52 000, Grenlandiyada taxminan 56 000 kişi yaşaydi. Qirollikning Germaniya bilan quruqlikdagi çegarasi bor; Oresund köprigi–tunneli Şvetsiyaning Malmyo şahri bilan boğlaydi. Kanada bilan Xans oroli yuzasidan 1978–2022-yillarda nizo bölgan, söng çegara orol örtasidan ötkazilgan.

Qirollik unitar davlat hisoblanadi. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali parlament Folketing: 175 deputat Daniyadan, ikkitadan deputat Grenlandiya va Farer orollaridan saylanadi. Daniya konstitutsiyasi barça qismlarga tatbiq etiladi. Farer orollarida Løgting, Grenlandiyada Inatsisartut faoliyat yuritadi; Daniya hukumati ularda Rigsombudsmand (oliy komissar) orqali ifodalanadi. Konstitutsiyani özgartiriş, taşqi siyosat, mudofaa, Oliy sud, fuqarolik va pul-kredit siyosati ikki hududga topşirilmaydi.

Qirollik BMT, NATO, OECD va JSTga a'zo. Farer orollari va Grenlandiya Şimoliy kengaşning assotsiatsiyalangan a'zolari. Home rule va self rule qonunlarining huquqiy maqomi yuzasidan huquqiy munozara davom etadi: ba'zilar ularni Folketing bir tomonlama bekor qilişi mumkin bölgan vakolat topşiriş deb hisoblaydi, boşqalar esa maxsus maqomga ega, deb biladi.