Farer tili

Farer tili — german tillarining şimoliy (skandinav) tarmoğiga kiruvçi til. U Farer orollarida va Daniyada tarqalgan, adabiy şakli Torşavn şahri nutqi asosida qurilgan.

Farer tili Skandinaviya tillaridan biri bölib, island tili bilan birga orol skandinav tillari guruhini taşkil etadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, u qadimgi ğarbiy skandinav tilidan kelib çiqqan beşta tildan biri; qolganlari — norveg, island, yöqolgan norn va grenland skandinav tillari. Farer tili Norvegiyaning ğarbidan kelib, 9–10-asrlarda orollarni joylaştirgan odamlar tilining davomi hisoblanadi. Island tili uning eng yaqin qarindoşi: nutqda ular oson tuşunilmaydi, yozuvda esa bir-biriga ança öxşaydi. Orol tillari sintetik grammatik tuzilişini saqlagan, kontinental skandinav tillarida (dan, şved, norveg) esa u analitik tuziliş bilan almaşgan.

Farer tili Farer orollarida va Daniyada tarqalgan. 2020-yil fevraliga köra orollarda 52 124 kişi yaşaydi, ularning 90 foizdan ortiği uçun farer tili ona tili. Daniyada 30 000 gaça sözlaşuvçi bor, asosan Kopengagen atrofida va Şimoliy Yutlandiyada. Farer tili ta'lim tili va rasmiy maqomli «asosiy til» bölib, adabiyot, gazetalar, radio va televideniye mavjud.

Farer tili 19-asr boşigaça yozuvga ega bölmagan, yozma til vazifasini dan tili bajargan. Hozirgi alifbo lotin yozuvi asosida bölib, 29 harfdan iborat. V. U. Hammerşaimb işlab çiqqan imlo etimologik tamoyilga tayanadi va qadimgi island yozuviga yaqin. Şu sababli talaffuz va imlo orasidagi moslik murakkab: masalan, ð harfi turli örinlarda turliça öqiladi yoki umuman öqilmaydi. Yakob Yakobsen talaffuzni aks ettiruvçi boşqa imlo taklif qilgan, biroq u tarqalmagan.

Orollarni skandinavlar 825-yildan özlaştira boşlagan. Köp köçmançilar Irlandiya va Britaniyadagi skandinav aholi punktlaridan kelgan, şu bois farer tilida kelt tillaridan özlaşgan sözlar bor (masalan, tarvur — «buqa»). Mustaqil til sifatida şakllaniş 9–15-asrlarga, aniqroği 14–15-asrlarga taxmin qilinadi. 9–15-asrlarda yozma til qadimgi norveg tili edi. 1380-yilda orollar Daniya tarkibiga kirdi, Reformatsiyadan keyin (rus manbasida 1538-yil) yozma til sifatida dan tili qöllana boşladi. Xalq balladalari, ertaklar va kundalik nutqda farer tili saqlanib qoldi. Yenss Kristian Svabo 19-asr boşida tilni yozib oldi va örgandi. 1823-yilda Matto Injilining farer-dan ikki tilli naşri çiqdi. 20-asrda til maqomi mustahkamlandi: ta'lim, çerkov va boşqaruvda qöllanila boşladi, rasmiy maqomni 1948-yilda oldi.

Grammatikasi island va qadimgi skandinav tillariga yaqin: tilda uç grammatik jins va tört kelişik (boş, tuşum, qaratqiç, jönaliş) bor. Leksikasida dan tilining kuçli ta'siri seziladi. Adabiy til Torşavn lahjasi asosida şakllangan, lahjalar asosan fonetik jihatdan farqlanadi; eng muhim farq şimoliy va janubiy lahjalar orasida. Undoşlarning köpi qisqa yoki çöziq bölişi mumkin. Unlilarda uzun unlilar oçiq böğinlarda, qisqalari yopiq böğinlarda uçraydi.