Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Gretsiya

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 436–444-b. — ziyouz.com

    Gretsiya GRETSIYA, Gretsiya Respublikasi (Helliniki Dimokratia) — Jan.-Şarqiy Yevropada, Bolqon ya. o.ning jan.da va uning atrofidagi orollarda (yiriklari — Krit, Evbeya, Rodos, Lesbos) joylaşgan davlat. Mayd. 131,9 ming km2. Aholisi 10,6 mln. kişi (2000). Poytaxti — Afina ş. Ma'muriy jihatdan 52 nom (viloyat)ga, nomlar yeparxiyalarga bölinadi. 10 tarixiy-geografik viloyatga böliş ham mavjud. Davlat tuzumi. G. — parlamentam respublika. Davlat boşliği — prezident. Amaldagi Konstitutsiyam 1975 y.da qabul qilingan. Unga 1986 y. 7 martda kiritilgan tuzatişlarga binoan prezident parlamentda oçiq ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. U yana bir marta şu lavozimga qayta saylanişi mumkin. Prezident 10 kundan ortiq çet elda bölganida, vafot etganida, iste'foga çiqqanida yoki işga layoqatsiz bölib qolganida uning vazifasini Deputatlar palatasining raisi bajarib turadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Deputatlar palatasi (bir palatali parlament) va respublika prezidenti amalga oşiradi. Parlament umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş asosida 4 y. muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni prezident va boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Prezident boş vazirni va uning tavsiyasiga köra hukumatning boşqa a'zolarini tayinlaydi. Boş vazir lavozimiga parlamentda köpçilik öringa ega bölgan partiyaning rahbari t a y i n l a n a d i . Tabiati. G. quruq subtropik mintaqada joylaşgan. Mamlakat hududining 80% toğlik. Örtaça bal. 1000-1800 m li toğlar köp, eng baland çöqqisi — Olimp toği (2911 m). Toğlar eroziya ta'sirida parçalanib ketgan va karst avj olgan. Peloponnes ya. o.ning şarqida va Kiklada o.larida tez-tez zilzila bölib turadi. Qazilma boyliklar, asosan, G. şarqidan topilgan: temir, marganets, xrom, nikel, qörğoşin, pyx, boksit, marmar, qum qayroq, qönğir kömir va b. Neft qazib o l i n a d i . Iqlimi Örta dengizga xos subtropik, qişi sernam va yumşoq; yozi issiq va quruq. Afinada yanv. t-rasi 4— 12°, iyulniki 25—27°. Yoğin şim.-ğarbdan jan.- şarqqa kamayib boradi. Örtaça yillik yoğin toğlarda 1500 mm gaça, tekisliklarda 400—700 mm (80%i qişda yoğadi). Mamlakat şim.da iqlim sovuq, qişda t-ra 0° dan past böladi. Daryolari — Vardar, Maritsa, Strimon, Nestos (Mesta) va b. Toğ daryolari köp, ular yomğir va qordan suv oladi, yezda suvi kamayib qoladi. Karst köllari va mineral buloqlar köp. Köllari — Prespa, Trixonis. Dengiz sohillaridagi va past toğlik joylardagi butazor va quruq örmonlar tagida jigarrang va qönğirjigarrang tuproqlar; balandroqda qönğir örmon-toğ tuproqlari uçraydi. Köp joylarda tuproq qatlami suv va şamol eroziyasiga uçraydi. G.ning 44% maydoni örmon va 28° butazorlar b-n band. Dub, qora qayin, kaştan, şumtol, oq qarağay, zarang, yonğoq va b. ösadi. Toğlarda böri, ayiq va yovvoyi örmon muşugi yaşaydi. Çiyaböri, ilon, kaltakesak va toşbaqa köp. Milliy boğlari — Vikos-Aoos, Mikra-Presna, Eta va b. Aholisining 95%i greklar. Mamlakatning markaziy viloyatlarida albanlar va aromunlar, şarqida turklar yaşaydi. Yahudiy, löli va bolgarlar G.ning hamma joyida bor. Rasmiy til — grek tili. Aholining aksariyati pravoslavlar; 5%i boşqa dinlarda. Aholining 59%i şaharlarda, 11 %i şaharçalarda, 30%i qişloq joylarda yaşaydi. Uning örtaça ziçligi — 1 km2 ga 75 kişi töğri keladi. 5 mln.ga yaqin grek mamlakat taşqarisida, asosan AQŞda (2 mln. kişi), Kanada, Avstraliya, GFRda istiqomat qiladi. Yirik şaharlari — Afina, Saloniki, Patri. Tarixi. Hoz. G. hududida qadim zamonlarda antik sivilizatsiya mavjud bölgan (q. Yunoniston). Mil. 4-a.da G. Vizantiya tarkibiga kirgan. 14—15-a.larda Usmonli turk imperiyasi tomonidan istilo etilgan. Grek xalqi xorijiy bosqinçilarga qarşi bir neça bor qözğolon kötardi (1571, 1611 y.larda). Buyuk fransuz inqilobidan ta'sirlangan inqilobçi-demokrat Rigas Velestinlis G. va b. Bolqon davlatlari uçun konstitutsiya yozdi. 1814 y. Odessada «Filiki Eteriya» («Axil jamiyat») nomli maxfiy inqilobiy taşkilot tuzildi. Bu taşkilotga 1820 y.da rus armiyasi generali, grek aristokrat oilasidan çiqqan A. Ipsilanti rahbar böldi. «Filiki Eteriya» ozodlik harakati bayroğini kötardi va 1821 y. 25 martda G. mustaqillikka erişdi. 1822 y. yanv.da Epidvarda çaqirilgan Milliy majlis G.ning birinçi konstitutsiyasini qabul qildi va G.ni mustaqil deb e'lon qiddi. 1827 y. apr.da grek siyosiy arbobi I. Kapodistriya prezident qilib saylandi. Rossiya-Turkiya uruşi (1828—29) dan söng 3 davlat (Angliya, Fransiya, Rossiya) London konferensiyasi karorlariga muvofiq, 1830 y.ning 3 fev.dan boşlab G. mustaqilligi tan olindi. 1910 y.da Krit o. G. b-n qayta qöşildi. 1910—15 y.lar mobaynida Liberallar partiyasi taşkilotçisi E. Venizelos G. Boş vaziri lavozimida işladi. U bir qator islohotlar ötkazdi. G. 1912 y.gi Bolqon ittifoqini tuzişda, Bolqon uruşlari (1912—13)da qatnaşdi. 1-jahon uruşining dastlabki yillarida G. betaraflik siyosatini tutdi. 1915 y.ning noyab. oyidan e'tiboran ittifokçi davlatlar G.ni iqtisodiy jihatdan yakkalab qöya boşladilar. Natijada u ham Antanta davlatlari tomonida uruşda qatnaşdi. Uruş G. iqtisodiyotiga katta zarar yetkazdi. Turkiya b-n G. örtasida tuzilgan Sevr sulh şartnomasi (1920)ga muvofiq, Izmir, Şarqiy Frakiya hamda Imroz, Tenedos va b. orollar G.ga berilişi kerak edi. Pekin Turkiyaga qarşi Angliya va Fransiya tomonidan uyuştirilgan harbiy fitna (1919— 22)da G. ning mağlubiyatga uçraşi uni Şarqiy Frakiya, Izmir va b. hududlardan mahrum q i l d i . 1924 y. 25 martda G. respublika deb e'lon qilindi. 1929—33 y.lardagi jahon iqtisodiy inqirozi davrida mamlakatda işçilar va dehqonlar harakati avj oldi. Ikki yirik — Liberallar (Angliya tarafdorlari) b-n Xalq partiyasi (Fransiya tarafdorlari) örtasida kuraş kuçaydi. 1934 y. G. Ru-miniya, Turkiya va Yugoslaviya b-n bitim tuzib, Bolkrn Antantasi tarkibiga kirdi. Şu tarika G. Fransiya rahbarligidagi harbiy-siyosiy ittifoqqa a'zo böldi. 1935 y. soxta referendum asosida mamlakatda monarxiya tiklandi. 1936 y. 4 avg.da general I. Metaksas harbiy hokimiyati örnatildi. 2-jahon uruşining dastlabki paytida G. betaraflik yölini tutmoqçi böldi. Lekin 1940 y. 28 okt.da Italiya qöşinlari G.ga bostirib kirib, hududining bir qismini egallab oldi. Grek xalqi noyab. oyiga kelib, duşman askarlarini G.dan haydab çiqardi. 1941 y. 6 apr.da nemis askarlari G.ga kirdi va 2 iyungaça mamlakatni batamom egallab oldi. Hukmron partiya rahbarlari duşmanga qarşi kuraşiş örniga, murosasozlikka ötdi. 1941 y. 27 sent.da Milliy ozodlik fronti taşkil qilinib, G. xalq, ozodlik armiyasi (ELAS) tuzildi (1941 y. dek.). 1944 y. yezda G. hududining 2/3 qismi ozod q i l i n d i . 1944 y. may oyida xorijda «Milliy birdamlik» deb atalgan hukumat tuzilib, u mamlakatdagi faşizmga qarşi harakatni bostiriş maqsadida ingliz askarlarini taqlif qildi. Hukumat 1944 y. 12 okt.da Afinaga ingliz qöşinlari hamrohligida kelib, ELASni qurolsizlantirişga qarakat qildi. 5 dek.da ingliz askarlari ELASga qarşi harakatgaötdi. 1945 y. 12 fev. da hukumat va Milliy ozodlik fronti Varkiz bitimini imzoladi. Bitimga muvofiq, harbiy holatni bekor qilib, afv umumiy (amnistiya) e'lon etiş, barça qurolli otryadlarni tarqatiş, davlat tuzumi haqida plebissit ötkaziş va b. tadbirlarni köriş va'da qilingan edi. Milliy ozodlik fronti öz va'dasida turib, ELASni qurolsizlantirdi. Biroq hukumat munofiqona yöl tutib, terror muhitida soxta saylov (1946 y. mart) va plebissit (1946 y. sent.) ötkazdi hamda mamlakatda monarxiya tuzumini tikladi. Hukumat mamlakatdagi demokratik kuçlarni yöqotiş maqsadida fuqarolar uruşini boşlab yubordi. 1946 y. okt.da G. demokratik armiyasi tuzilib, bu armiya milliy mustaqillik, demokratiya va ijtimoiy taraqqiyot uçun uç yil mobaynida kuraş olib bordi. 1949 y. okt.da demokratik armiya qurolli qarşilik körsatişni töxtatdi (uşbu armiya askarlaridan bir qismi Özbekistonda boşpana topdi, şu yerda yaşab, tinç mehnatda qatnaşdi. Öz vatanida qulay siyosiy vaziyat vujudga kelgaç, köçib ketdi). Taraqqiyparvar arboblar ta'qibga uçradi. 1952 y. noyab. da marşal A. Papagos boşçiligidagi Grek yiğini partiyasi hokimiyatni qölga oldi. Şu partiya, söngra 1956 y.da uning asosida tuzilgan Milliy radikal ittifoq (ERE) K. Karamanlis boşçiligida mamlakatdagi demokratik kuçlarni bostirişni davom ettirdi. Bu esa xalk, ommasining noroziligini kuçaytirdi. 1963 y. 22 mayda parlament söl deputati G. Lambrakis öldirilganidan keyin Milliy radikal ittifoq (ERE) partiyasi hukumati iste'fo berişga majbur böldi. 1963 y. noyab. — 1964 y. fev. parlament saylovlari natijasida hokimiyat Markaz ittifoqi partiyasiga ötdi. Hukumat rahbari G. Papandreu davlat apparatini qayta taşkil etiş b-n boğliq tadbirlar belgiladi, maktablarda bepul öqitişni joriy qildi, dehqonlar tölaydigan soliqlarni birmunça yengillaştirdi, ayrim toifadagi xizmatçilar maoşini oşirdi, siyosiy mahbuslarni ozod qildi va h. k. 1965 y. 15 iyulda qirolning siquvi natijasida Papandreu hukumati iste'fo berdi. Markaz ittifoqi partiyasidan ajrab çiqqan öta öng qanot rahbari S. Stefanopulos 1965 y. 17 sent.da yangi hukumat tuzişga muvaffaq böldi. U davlat apparati, politsiya va armiyada demokratik ruhdagi kişilarni qirol va oligarxiyaga sodiq şaxslar b-n almaştirdi. 1967 y. apr.da hokimiyatni P. Kanellopulos rahbarligidagi ERE partiyasi egalladi. Udarhol parlamentni tarqatib yubordi va 28 mayda yangi parlament saylovi ötkazmoqçi böldi. Biroq reaksion harbiy unsurlar 21 apr. dayoq harbiy töntariş uyuştirdi va mamlakatda harbiy diktatura tartibini örnatişga erişdi. Konstitutsiya bekor qilinib, demokratik taşkilotlar tarqatib yuborildi, ilğor kişilar esa qamoqqa olindi. Harbiy hokimiyatni K. Kollias boşqardi. 1967 y. 13 dek.da G. qiroli Konstantin Xarbin hukumatni ağdarişga harakat qilib kördi. Lekin qirol mağlubiyatga uçrab, Rimga qoçdi. Şu kuni xunta rahbari G. Papadopulos boş vazir, general-leytenant G. Zoitakis esa regent qilib tayinlandi. 1974 y. iyulida harbiy diktaturaning içki va taşqi siyosati butunlay barbod bölganligi natijasida boş vazir K. Karamanlis boşçiligidagi fuqaro xukumati hokimiyat tepasiga çiqdi. Öşa yili ötkazilgan referendum monarxiya tugatilganligini tasdiqladi va G.ni respublika deb e'lon qildi. G. prezidenti — Konstantinos Stefanopulos (1995 y. martdan). G. 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 16 martda örnatgan. Milliy bayrami — 25 mart — Mustaqillik kuni (1821). Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Umumgretsiya sotsialistik harakati (PASOK), 1974 y.da tuzilgan; G. söl partiyasi, 1987 y.da tuzilgan; Söl va taraqqiyparvar kuçlar uyuşmasi, 1989 y.da tuzilgan; G. kommunistik partiyasi, 1918 y.da asos solingan; Yangi demokratiya partiyasi, 1974 y.da tuzilgan; «Siyosiy bahor» partiyasi, 1993 y.da taşkil etilgan. G. umummehnat konfederatsiyasi, 1918 y.da asos solingan, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga k i r a d i . Xöjaligi. G. — sanoatlaşgan-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 18%, q.x.ning uluşi 16%. Sanoati. Yiliga örtaça 30,5 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Elektr st-yalarning kupi yoqilği b-n işlaydi. Qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, neftni qayta işlaş, yoğoçsozlik, sement korxonalari bor. Yengil va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari ayniqsa rivojlangan. Ip va jun gazlama, gilam töqiladi. Yoğ (zaytun yoği i.ç. böyiça dunyoda 3-örin), un-yorma, meva konservalari, tamaki, vinoçilik korxonalari bor. Oltingugurt kislotasi, sintetik ma-teriallar, azotli va fosforli öğitlar, portlovçi moddalar i.ç. kimyo sa-noatining asosini taşkil etadi. Asosan çetdan keltirilgan neftni qayta işlab, turli maxsulotlar tayyorlanadi. Qazib olingan boksit, ferronikel va ş.k.ning ançagina qismi qayta işlanmagan va konsentrat holida çet ellarga çiqariladi. Alyuminiy, pölat, çöyan, ba'zi turdagi rangli metallar eritib quyiladi. Kemasozlik, avtomo-bilsozlik, traktorsozlik, binokorlik materiallari korxonalari mavjud. Kiçikroq könçilik-poyabzal va yoğoç-sozlik f-kalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Afina, Saloniki. Qişloq xöjaligi ning asosiy tarmoği — dehqonçilik bölib, q.x. mahsuloti qiymatining 75%ni beradi. Mayda dehqonçilik xonadonlari ham, yirik xöjaliklar ham mavjud. Yerlarni ijaraga beriş keng tarqalgan. Mamlakat maydonining 30% ga yaqini — ekinzor. G.da zaytun daraxtining 31 turi usadi. Ular yiliga 2 marta gullab, hosil beradi. Aholi jon boşiga 10 tup zaytun daraxti töğri keladi. Mamlakat ekinzorlarining 1,9% boğdorçilik xöjaliklari kölida. 6 mln. tup olma, 5 mln. tupdan köproq şaftoli, 19 mln. tupga yaqin boşqa mevali daraxtlar bor. Salkam 20 mln. tup apelsin, limon, mandarin, greypfrut, bergamot yozda va kuzda — 2 marta hosil beradi. Buğdoy yetiştiriladi; qand lavlagi, arpa, makkajöxori, sabzavot, şoli va b. ham eqiladi. Çorvaçilik zaif. Qöy, eçki, qoramol, çöçqa boqiladi. Dengiz sohillarida baliq ovlanadi. Çet el sayyohligi ançagina daromad keltiradi (1 yilda 10 mln.ga yaqin kişi kelib ketad i ) . G.da dengiz transporti asosiy örinni oladi. Savdo flotining salmogi jihatidan dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. G.ning 2579 kemasidan 1000 ga yaqini boşqa mamlakatlar bayroği b-n suzadi. Asosiy dengiz portlari: Pirey, Saloniki, Elefsis. T. y.larning uz. — 2,6 ming, avtomobil yöllarining uz. — 130 ming km. Afina va Salonikida xalqaro aeroportlar bor. G. çetga asosan zaytun yoği va mevasi, uzum, sitrus mevalar, tamaki va ma'dan xom aşyosi çiqaradi. Çetdan maşina, asbob-uskuna, yoqilği, metallurgiya va kimyo sanoati uçun xom aşyo xarid qiladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: GFR, AQŞ, Italiya, Fransiya, Buyuk Britaniya va b. Pul birligi — draxma.

    Tibbiy xizmati. G.dagi kasalxonalarning aksariyati davlat qaramoğida. Xususiy vraçlar ham tibbiy xizmat körsatadi. Vraçlarni Afina va Salonikidagi untlarning tibbiyot f-tlari tayyorlaydi. Maşhur kurortlari Delfa, Saloniki, Patri ş.lari va Kerkira o.da. Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Maorif tizimi 4 bosqiçga bölinadi: 6 y.lik umumiy, 3 y.lik örta va 3 y.lik örta maxsus, şuningdek, oliy ta'lim. Umumiy va örta ta'lim majburiydir. G.da 17 un-t va bir qança texnika in-tlari bor. Yiriklari: Afina, Saloniki un-tlari, Afina politexnika in-ti. Ilmiy muassasalari: Afina akademiyasi (1926 y. taşkil etilgan; unda bir qança i.t. in-tlari va komitetlar mavjud), 20 ga yaqin i.t. in-ti va bir qança ilmiy jamiyatlar, Afina ş.dagi Milliy rasadxona (1842 y. taşkil etilgan) va b. G.dagi Milliy kutubxona (1828 y. taşkil etilgan), Afina ş.dagi Deputatlar palatasi kutubxonasi, un-tlar kutubxonalari yirik kutubxonalardir. Asosiy muzeylari: Milliy arxeologiya muzeyi (1874 y. taşkil etilgan). Akropol (1878 y. oçilgan), Vizantiya muzeyi (1914), Milliy tarix muzeyi (1882), San'at asarlari milliy galereyasi (1900) — hammasi Afina ş.da joylaşg a n . Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. G.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Avgi» («Tong», kundalik gaz., 1952 y.dan). «Akropolis» («Akropol», kundalik gaz., 1881 y.dan), «Atenz nyus» («Afina yangiliklari», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1952 y.dan), «Katimerini» («Kun yangiliklari», kundalik gaz., 1919 y.dan), «Rizospastis» («Qat'iyat», kundalik gaz., 1918 y.dan), «Apogevmatini» («Oqşom yangiliklari», kundalik keçki gaz., 1952 y.dan), «Vima» («Minbar», yakşanbaliq haftanoma, 1922 y. dan), «Ikonomikos taxidromos» («Iqtisodiy xabarçi», haftalik jur., 1926 y.dan). Afina axborot agentligi 1896 y.da taşkil etilgan. Radioeşittirişlar 1938 y.dan, telekörsatuvlar 1966 y.dan olib boriladi. Adabiyoti. Yangi grek adabiyoti Vizantiya yemirilgandan keyin dastlabki asrlarda antik va Vizantiya madaniyati an'analari, Uyğoniş davri ğoyalari, xalq oğzaki ijodiyoti zaminida yuzaga kelgan. 15— 17-a.lar adabiyoti Kipr, Rodos, Dodekanes, Krit va b. orollarda taraqqiy etdi. Turli janrlarda baquvvat asarlar («Kiz va yigit lapari», «Çöpon», «Erofili», «Erotokritos») yaratildi. Bularda asosan ijtimoiy tengsizlik asoslari foş e t i l d i . 18—19-a.larda grek tilida bayon tusidagi adabiyot rivojlandi: K. Dapontes, M. Ibannu, I. Pandzeles va Rigas Velestinlis şe'riyati muhim ahamiyat kasb etdi. A. Kalvos, A. Valaoritis kabi adiblar xalqning inqilobiy jasoratini kuyladilar. A. Matesis «Bazilik» dramasi b-n milliy dramaturgiyaga asos soldi. Grek milliy ozodlik qözğoloni (1821— 29) ning yirik arboblari Ya. Makriyannis va F. Kolokotronis memuar (yodnoma) asarlar yaratdilar. D. Solomos, P. Sutsos, A. Rangavis kabi 1-Afina maktabining vakillari ijodida adabiyot an'analari öz ifodasini topdi. 2-Afina maktabining asosçisi K. Palamas asarlari («Qalbim nigohi», 1892; «Lölining ön ikki qöşiği», 1907; «Hajviy etyudlar», 1912)da milliy til va milliy mavzuga asos solindi. 20-a. boşlarida ijod qila boşlagan D. Vutiras, P. Pikros, F. Kornaros kabi adiblarning asarlarida oddiy kişilarning ayançli hayoti tasvirlangan. A. Sikelyanosning «Lirik hayot» şe'rlar töplami, «Iso Rimda», «Digenisning ölimi» dramalari adabiyot rivojida yangi bosqiç böldi. Karşilik körsatiş davrida taraqqiyparvar şoir va adiblardan A. Sikelyanos, F. Angules, G. Kodzyulas va b. ijodida antifaşizm ğoyasi ilgari surildi. Uruşdan keyingi yillar grek adabiyoti rivojida Jahon Tinçlik Kengaşi adabiy mukofotining laureati N. Kazandzakisning roli katta. U «Kapitan Mixalis. Ozodlik yoki ölim» romani b-n şuhrat qozondi. 1967 y.gi davlat töntarişidan söng adabiyotda umidsizlik, tuşkunlik kayfiyatlari paydo böldi. A. Avgerisning «Kesişgan va parallel yöllar», P. Korovesisning «Sinov» şe'riy töplamlarida erk va tinçlik ğoyalari aks etdi. Qad. grek dramaturgi Sofoklning «Şoh Edip» asari Özbekistan Milliy akademik drama teatrida zör muvaffaqiyat b-n körsatildi. U teletasmaga yozib olinib zangori ekranda ham bir neça marta namoyiş etildi. Me'morligi. Usmonli turklar hukmronligi davri (15-a. oxiri — 19-a. boşlari)da xalq me'morligi asosiy örinni egalladi. Har bir vodiy va orolda uylar oddiy materiallardan öziga xos uslubda barpo etildi. Şim.da köproq yoğoçdan, orollarda toşdan foydalanildi. Tir o.dagi ravokli va gumbazli, Andros, Mikonos va b. orollardagi yassi tomli uylar hozirgaça saqlangan. Yirik şaharlarda barpo etilgan turk mahallalari egri-bugri tor köçalardagi ikki qavatli uylardan iborat edi. Ibodatxonalar xoçsimon-gumbazli tuzilişda bölgan (Afon va Metlor monastirlari). Mamlakat ozodlikka erişgaç, 1830 y.da xarobaga aylana-yozgan Afina poytaxt sifatida qayta tiklandi. Afina ş.ning boş quriliş loyihasi yaratilgaç (1830), G. me'morligida yangi davr boşlandi. Grek me'morlari S. Kleantis va L. Kavtadzoglu klassik uslubga asoslangan yangi xil turar joy binolarini yaratişdi. Jamoat binolari klassitsizm an'analari asosida, ibodatxonalar Vizantiya me'morligi ruhida barpo etildi. Ser-haşam jamoat binolarini köpgina xorijiy me'morlar (Afinadagi Milliy kutubxona, 1832; un-t binosi, 1837; daniyalik me'mor X. K. Xansen) qurgan. 20-a. boşlarida mahalliy iqlim şaroitiga moslaşgan old tomoni bolxonali va lodjiyali köp xonali turar joylar (me'mor K. Kitsikis), şahar taşqarisida villalar (me'mor D. Pikionis, D. Tripodakis) qurildi. 50— 60-y.larda temir-beton va oynadan hamda mahalliy materiallardan foydalanib, xalq me'morligi asosida turli bino va mehmonxonalar (me'morlar P. Vasiliadis, P. Milonas va b.) solindi. Ma'muriy binolar köproq xalqaro me'morlik andazalari asosida (me'mor K. Doksiadis), turar joylar (köp kvartirali arzon uylar, me'mor A. Konstantinidis va b.), sanoat binolari (Afinadagi «Fiks» f-kasi, me'mor T. Zenetos) qad kötardi, muzey va qad. yodgorliklar ta'mirlandi. Tasviriy san'ati. 15-a. oxiri va 19-a. boşlarida G.da monastirlik (ibodatxonalarga liniy mavzudagi rasmlar işlaş) san'ati hukmronlik qilgan. Sönggi Vizantiya an'analari saqlangan, xalq ijodiyoti rivojlangan (börtma tasvir, kaştaçilik va b.). 19-a.da sodda va aniq portretlar N. Kandunas, N. Kunelakis asarlarida namoyon bölgan. 19-a. 2-yarmida rassomlar Myunxen akademizmi usulini qöllab, xalq milliy mavzuiga murojaat qilişgan (N. Litras, N. Gizis). Ya. Altamuras manzaralarida romantizm aks etgan. 1920 y.dan rassomlar Yevropa san'atining yangi oqimi ta'siri singdirilgan milliy qiyofani yaratişga intildilar (rassom K. Partenis, haykaltaroş Ya. Xalepas). 20-a. örtalarida 19- va 20-a. lar realistik san'at an'analari qatorida (rassomlar A. Georgiadis, Ya. Moralis, Ya. Saruxis) milliy örta asr va xalq san'ati şakllaridan foydalanilgan (devoriy rassomlik F. Kondoglu, grafika S. Vasiliu). 2-jahon uruşi yillarida xalq ozodlik kuraşi demokratik realistik san'atning paydo bölişiga ta'sir etdi (V. Semersidis, D. Katsikoyanis, X. Kapralos, V. Katraki va b.). 20-a. örtalarida tarkib topgan modern oqimlari (N. Xajikiriakos-Gikas, A. Kondopulos va b.) keyingi yillarda keng t a r q a l d i . Musiqasi. G. musiqasi — dunyodagi eng azaliy musiqiy madaniyatlardan biri (Yunoniston maqolasining musiqa qismiga q.). Örta asr G. professional musiqasi Vizantiya musiqa madaniyatining taraqqiyot yölidan bordi. 15-a. Turkiya istilosi davridan boşlab G. musiqasining rivoji töxtab qoldi. Milliy musiqa an'analari faqat xalq ijodi hamda çerkov musiqasida saqlanib qolgan. Xalq musiqasi turli şakl va janrlarga ega. Marosim, tarixiy, maişiy, lirik qöşiqlar mavjud. Ayniqsa, 17—18-a.larda ezuvçilarga qarşi kuraşgan kişi (kleft)lar haqidagi qöşiqlar maşxur böldi. Qöşiqlar jörligida köproq davra öyinlar (sirtos, sirtaki va b.) ham ijro etiladi. Sozlar orasida lyutnya, lira, svirel (çöpon nay), volinka va b. uçraydi. Buzuki, mandolina, skripka, 1830-y.lardan boşlab klarnet, gitaralar maşhur. Kerkira Filarmoniya jamiyatining (1840) asosçisi N. Mandzaros grek milliy madhiyasini yaratgan. Kompozitor S. Samarasning Olimpiya öyinlari madhiyasi dastlab Afinada ijro etilgan (1896). G. milliy musika maktabi asosçilaridan biri M. Kalomiris Afinada G. milliy konservatoriyasini taşkil etdi; milliy opera va simfonik asarlari maşhur. 1940—50- y.larda M. Xadzidakis va M. Teodorakis kabi köpgina qöşiqçi-kompozitorlar şuhrat qozondi. G.da milliy opera teatri (1919, Afina), 5 simfonik orkestr bor. Yagona davlat konservatoriyasi Salonikida (1914 y. taşkil etilgan); xususiy jamiyatlar qaramoğidagi Afina (1871), Pirey (1904), grek (1919) va Milliy konservatoriyalar (Afina, 1926) ham mavjud. Yil sayin ommaviy qöşiqlar festivali ötkaziladi. Teatri. Vizantiya imperiyasi davrida antik teatr san'ati an'anasi töxtab qoldi. Zamonaviy teatr san'atining taşkil topişi grek xalqining milliy ozodlik harakati, jumladan, yaşirin vatanparvar jamiyat «Filiki Eteriya» faoliyati ta'sirida Odessa (1817) va Buxarest (1821) da dastlabki havaskor teatr truppalari tuzildi. Davlat mustaqilligi e'lon qilingaç, milliy teatr şakllana boşladi. G. Mandzuranis va G. Kalognomos boşçiligida Siroye o.da teatr taşkil qilindi. J. B. Molyer, K. Goldoni, I. Şiller, V. Gyugo, V. Şekspirlarning asarlari teatr repertuarini boyitdi. Afinada birinçi spektakl 1836 y. körsatildi, lekin professional truppalar 60-y.lardan paydo böldi. 1901 i. Afinada Davlat «Qirol teatri» taşkil qilindi. Bu yerda işlagan rej. T. Ikonomu akterlik san'ati rivojiga katta hissa qöşdi. 1910—20 y.larda G. teatr san'ati sezilarli darajada inqirozga yuz tutdi. Rej. F. Politis teatrning inqiroz holatini yengib ötişga intildi va 1925 y. Sofoklning «Şoh Edip», N. V. Go-golning «Revizor», F. M. Dostoyevskiyning «Aka-uka Karamazovlar»ini sahnalaştirdi. Dramaturg va teatr arbobi V. Rotas 1930 y.da «Xalq teatri»ni taşkil qildi (u 1934 y.ga kadar faoliyat körsatdi). 1945 y. «Birlaşgan artistlar» teatri taşkil qilinib, bunda köproq grek dramaturglarining pyesalari qöyildi. 1955 y. «Grek xalq teatri» yuzaga keldi (rahbari M. Katrakis). 1957 y. rej. D. Rondiris va aktrisa A. Papatanasiu asos solgan Pirey teatrining sahna asarlari G. teatrida katta buriliş yasadi. 80-y.larga kelib, G. teatrlari repertuari birmunça kengaydi. Molyer, I. S. Turgenev, A. P. Çexov, G. Ibsen, F. M. Dostoyevskiy asarlari G. teatri sahnasidan keng örin oldi. Keyingi yillarda qöyilayotgan spektakllarda köproq maişiy va ijtimoiy mavzular öz aksini topdi, musiqali komediyalar ham sahnalaştirildi, eng aktual siyosiy voqealar yoritildi. Kinosi. G.da 1906 y. birinçi hujjatli film suratga olindi. 1911 — 12 y.larda bir neça kinokomediyalar yaratildi. 1914 y. asos solingan «Afina-film» firmasi töla metrajli kinofilmlar muntazam i.ç.ni yölga qöydi. 1914—18 y.larda köproq harbiy kinoxronikalar işlandi. 1927—31 y.larda tarixiy va zamonaviy badiiy asarlarni ekranlaştiruvçi yirik kinofirma — «Dagfilm» faoliyat körsatdi. «Sevgi va tölqinlar» (1927, rej. D. Gaziadis), «Dafnis va Xloya» (1931, rej. O. Laskos) va b. şu firma mahsulotidir. 1932 y. birinçi ovozli film ekranlaştirildi («Notöğri yöl», rej. D. Gaziadis). Metaksas diktaturasi va faşistlar bosib olgan davrda «Qalb sadosi» (1943, rej. L. Ioanopulos), «Qarsaqlar» (1944, rej. G. Dzavelas) kabi milliy filmlar namoyiş qilindi. G. ozodlikka erişgandan söng, dastlabki paytlarda yiliga 8—10 film yaratilgan bölsa, 50—60-yillarga kelib 46 taga yetdi. «Qonli Rojdestvo» (rej. G. Zervos), «Sehrli şaxar» (rej. N. Kunduros), «Elektra» (rej. M. Kakoyanis), «Paroxodga» (rej. D. Damianos) kabi filmlar özining mazmundorligi va ommaviyligi b-n ajralib turadi. A. Stavros, D. Konstandis, I. Dimopulos, I. Papas, P. Zervos, G. Kalogeratos, G. Arvinitis, A. Fonsu, O. Karlatos, T. Vengos, I. Liniku, N. Kurkulos, M. Merkuri, A. Vuyuklaki, D. Papamixail va b. G.ning yirik kinematografçilaridir. N. Kunduros va T. Kanellopuloslar esa hujjatli va ilmiy-ommabop filmlar i.ç.da şuhrat qozondilar. G.da yiliga 100—120 film e k r a n l a ş t i r i l a d i . Özbekiston — G. munosabatlari. 1992 y. 16 martda ikkala mamlakat örtasida diplomatiya munosabatlari örnatilgan paytdan boşlab özaro iqtisodiy, madaniy aloqalar va savdo-sotiq rivojlana boşladi. 1994 y. 29 sent. — 3 okt. da G. delegatsiyasining Özbekistonga taşrifi çoğida savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantiriş va ikki tomonlama munosabatlarning yuridik asoslarini yaratiş masalalari kelişib olindi. G. va Özbekistan işbilarmon doiralari örtasida bevosita aloqa örnatiş maqsadida 1994 y. 6—8 okt.da «Rusvar Xoldinge B. V.» kompaniyasining hamraisi Ya. Vardinoyannis boşçiligida oliy menejerlar guruhi respublikamizga keldi. ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligida, «Özbekneftgaz» korporatsiyasida, Aloqa vazirligida, «Özeltexsanoat» uyuşmasida, Toşkent aviatsiya zdida ötkazilgan muzokaralarda qöşma investitsiya loyihalarini amalga oşirişda grek kompaniyasining iştiroki masalalari muhokama qilindi. 1996 y. 27—29 noyab.da G. taşqi işlar vaziri boşçiligidagi delegatsiyaning ÖzRga taşrifi vaqtida özaro manfaatli aloqalarni mustahkamlaş masalalari körib çiqildi va Konsullik muassasalarini oçiş hamda havo qatnovini yölga qöyiş haqida bitimlar imzolandi. ÖzR Prezidenti I. Karimovning 1997 y. 31 mart — 2 apr.da G. ga qilgan rasmiy taşrifi ikki mamlakat örtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirişga yangi omil baxş etdi. Taşrif natijasida «Döstlik va hamkorlik töğrisida şartnoma», «Ikki yoqlama soliq solinişiga yöl qöymaslik haqida konvensiya», «Investitsiyalarni rağbatlantiriş va özaro himoyalaş», «Iqtisodiy va texnologik hamkorlik», «Maorif, fan va madaniyat sohalarida hamkorlik qiliş», «Turizm sohasidagi hamkorlik» töğrisida bitimlar, «ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligi b-n Gretsiya eksportga kömaklaşiş taşkiloti örtasida hamjihatlik va hamkorlik töğrisida memorandum» imz o l a n d i . Ikki tomonlama munosabatlarning huquqiy negizi «ÖzR b-n Yevropa Ittifoqi örtasida şerikçilik va hamkorlik töğrisidagi bitim» qoidalariga ham asoslanadi. 2000 y.da Özbekistonning G. b-n tovar aylanmasi: eksport 13,7 mln., import 3,8 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekistondan G.ga rangli metallar va ulardan tayyorlangan buyumlar, tabiiy va sun'iy möyna hamda undan tayyorlangan mahsulotlar eksport qilingan bölsa, importning asosiy turlari ösimlik yoği, sariyoğ, sovun, yuviş vositalari va surkov moylari, tamaki, asbob-uskuna, efir yoği va pardoz vositalari, qayta işlangan meva, sabzavot, yonğoq, oziq-ovqat mahsulotlari, doridarmon, plastmassa, alkogolli va alkogolsiz içimliklar va b.dan iborat böldi. 1995 i. yanv.dan «Özbekiston havo yöllari» milliy aviatsiya kompaniyasining samolyotlari oyiga 2 marta Afinaga borib kelmoqda. «Özeltexsanoat» uyuşmasi b-n grek kompaniyasi örtasidagi bitimga binoan «Foton» aksiyadorlik jamiyatida «Sileks» nazorat-kassa apparatlarini birgalikda i.ç. yölga qöyildi. Özbekistonning Jan. Yevropa va Yaqin Şarqqa boradigan transport yölagini kengaytiriş maqsadida G. imkoniyatlari urganilayotir. Mayda va örta biznes sohasida ikki tomonlama iqtisodiy munosabatlarni rivojlantiriş imkoniyati bor. ÖzRda grek sarmoyasi iştirokidagi 33 qöşma korxona mavjud (2001). Ular orasida «Omegasitora», «Olimpik-Toşkent-Furs»,«Agrofur», «Öz-Ellas», «Buyuk Turon Ink», «Turon-Trast» kabilar bor. Grek sarmoyasi yuz foiz bölgan 6 korxona faoliyat körsatayotir. Grek sarmoyasi iştirokidagi korxonalar faoliyatining asosiy sohalari kiyim-keçak, çarm va möyna buyumlar, binokorlik matoriallari, oziq-ovqat mahsulotlari i.ç., q.x. mahsulotlarini qayta işlaş, savdo-sotiq, lotereya öyinlarini taşkil etiş va ş.k.dan iborat.

    Q.: Yunoniston

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ГРЕЦИЯ, Греция Республикаси (Helliniki Dimokratia) — Жан.-Шарқий Европада, Болқон я. о.нинг жан.да ва унинг атрофидаги оролларда (йириклари — Крит, Эвбея, Родос, Лесбос) жойлашган давлат. Майд. 131,9 минг км2. Аҳолиси 10,6 млн. киши (2000). Пойтахти — Афина ш. Маъмурий жиҳатдан 52 ном (вилоят)га, номлар епархияларга бўлинади. 10 тарихий-географик вилоятга бўлиш ҳам мавжуд. Давлат тузуми. Г. — парламентам республика. Давлат бошлиғи — президент. Амалдаги Конституциям 1975 й.да қабул қилинган. Унга 1986 й. 7 мартда киритилган тузатишларга биноан президент парламентда очиқ овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. У яна бир марта шу лавозимга қайта сайланиши мумкин. Президент 10 кундан ортиқ чет элда бўлганида, вафот этганида, истеъфога чиққанида ёки ишга лаёқатсиз бўлиб қолганида унинг вазифасини Депутатлар палатасининг раиси бажариб туради. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Депутатлар палатаси (бир палатали парламент) ва республика президенти амалга оширади. Парламент умумий тўғри ва яширин овоз бериш асосида 4 й. муддатга сайланади. Ижроия ҳокимиятни президент ва бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. Президент бош вазирни ва унинг тавсиясига кўра ҳукуматнинг бошқа аъзоларини тайинлайди. Бош вазир лавозимига парламентда кўпчилик ўринга эга бўлган партиянинг раҳбари т а й и н л а н а д и . Табиати. Г. қуруқ субтропик минтақада жойлашган. Мамлакат ҳудудининг 80% тоғлик. Ўртача бал. 1000-1800 м ли тоғлар кўп, энг баланд чўққиси — Олимп тоғи (2911 м). Тоғлар эрозия таъсирида парчаланиб кетган ва карст авж олган. Пелопоннес я. о.нинг шарқида ва Киклада о.ларида тез-тез зилзила бўлиб туради. Қазилма бойликлар, асосан, Г. шарқидан топилган: темир, марганец, хром, никель, қўрғошин, pyx, боксит, мармар, қум қайроқ, қўнғир кўмир ва б. Нефть қазиб о л и н а д и . Иқлими Ўрта денгизга хос субтропик, қиши сернам ва юмшоқ; ёзи иссиқ ва қуруқ. Афинада янв. т-раси 4— 12°, июлники 25—27°. Ёғин шим.-ғарбдан жан.- шарққа камайиб боради. Ўртача йиллик ёғин тоғларда 1500 мм гача, текисликларда 400—700 мм (80%и қишда ёғади). Мамлакат шим.да иқлим совуқ, қишда т-ра 0° дан паст бўлади. Дарёлари — Вардар, Марица, Стримон, Нестос (Места) ва б. Тоғ дарёлари кўп, улар ёмғир ва қордан сув олади, езда суви камайиб қолади. Карст кўллари ва минерал булоқлар кўп. Кўллари — Преспа, Трихонис. Денгиз соҳилларидаги ва паст тоғлик жойлардаги бутазор ва қуруқ ўрмонлар тагида жигарранг ва қўнғиржигарранг тупроқлар; баландроқда қўнғир ўрмон-тоғ тупроқлари учрайди. Кўп жойларда тупроқ қатлами сув ва шамол эрозиясига учрайди. Г.нинг 44% майдони ўрмон ва 28° бутазорлар б-н банд. Дуб, қора қайин, каштан, шумтол, оқ қарағай, заранг, ёнғоқ ва б. ўсади. Тоғларда бўри, айиқ ва ёввойи ўрмон мушуги яшайди. Чиябўри, илон, калтакесак ва тошбақа кўп. Миллий боғлари — Викос-Аоос, Микра-Пресна, Эта ва б. Аҳолисининг 95%и греклар. Мамлакатнинг марказий вилоятларида албанлар ва аромунлар, шарқида турклар яшайди. Яҳудий, лўли ва болгарлар Г.нинг ҳамма жойида бор. Расмий тил — грек тили. Аҳолининг аксарияти православлар; 5%и бошқа динларда. Аҳолининг 59%и шаҳарларда, 11 %и шаҳарчаларда, 30%и қишлоқ жойларда яшайди. Унинг ўртача зичлиги — 1 км2 га 75 киши тўғри келади. 5 млн.га яқин грек мамлакат ташқарисида, асосан АҚШда (2 млн. киши), Канада, Австралия, ГФРда истиқомат қилади. Йирик шаҳарлари — Афина, Салоники, Патри. Тарихи. Ҳоз. Г. ҳудудида қадим замонларда антик цивилизация мавжуд бўлган (қ. Юнонистон). Мил. 4-а.да Г. Византия таркибига кирган. 14—15-а.ларда Усмонли турк империяси томонидан истило этилган. Грек халқи хорижий босқинчиларга қарши бир неча бор қўзғолон кўтарди (1571, 1611 й.ларда). Буюк француз инқилобидан таъсирланган инқилобчи-демократ Ригас Велестинлис Г. ва б. Болқон давлатлари учун конституция ёзди. 1814 й. Одессада «Филики Этерия» («Ахил жамият») номли махфий инқилобий ташкилот тузилди. Бу ташкилотга 1820 й.да рус армияси генерали, грек аристократ оиласидан чиққан А. Ипсиланти раҳбар бўлди. «Филики Этерия» озодлик ҳаракати байроғини кўтарди ва 1821 й. 25 мартда Г. мустақилликка эришди. 1822 й. янв.да Эпидварда чақирилган Миллий мажлис Г.нинг биринчи конституциясини қабул қилди ва Г.ни мустақил деб эълон қидди. 1827 й. апр.да грек сиёсий арбоби И. Каподистрия президент қилиб сайланди. Россия-Туркия уруши (1828—29) дан сўнг 3 давлат (Англия, Франция, Россия) Лондон конференцияси карорларига мувофиқ, 1830 й.нинг 3 фев.дан бошлаб Г. мустақиллиги тан олинди. 1910 й.да Крит о. Г. б-н қайта қўшилди. 1910—15 й.лар мобайнида Либераллар партияси ташкилотчиси Э. Венизелос Г. Бош вазири лавозимида ишлади. У бир қатор ислоҳотлар ўтказди. Г. 1912 й.ги Болқон иттифоқини тузишда, Болқон урушлари (1912—13)да қатнашди. 1-жаҳон урушининг дастлабки йилларида Г. бетарафлик сиёсатини тутди. 1915 й.нинг нояб. ойидан эътиборан иттифокчи давлатлар Г.ни иқтисодий жиҳатдан яккалаб қўя бошладилар. Натижада у ҳам Антанта давлатлари томонида урушда қатнашди. Уруш Г. иқтисодиётига катта зарар етказди. Туркия б-н Г. ўртасида тузилган Севр сулҳ шартномаси (1920)га мувофиқ, Измир, Шарқий Фракия ҳамда Имроз, Тенедос ва б. ороллар Г.га берилиши керак эди. Пекин Туркияга қарши Англия ва Франция томонидан уюштирилган ҳарбий фитна (1919— 22)да Г. нинг мағлубиятга учраши уни Шарқий Фракия, Измир ва б. ҳудудлардан маҳрум қ и л д и . 1924 й. 25 мартда Г. республика деб эълон қилинди. 1929—33 й.лардаги жаҳон иқтисодий инқирози даврида мамлакатда ишчилар ва деҳқонлар ҳаракати авж олди. Икки йирик — Либераллар (Англия тарафдорлари) б-н Халқ партияси (Франция тарафдорлари) ўртасида кураш кучайди. 1934 й. Г. Ру-миния, Туркия ва Югославия б-н битим тузиб, Болкрн Антантаси таркибига кирди. Шу тарика Г. Франция раҳбарлигидаги ҳарбий-сиёсий иттифоққа аъзо бўлди. 1935 й. сохта референдум асосида мамлакатда монархия тикланди. 1936 й. 4 авг.да генерал И. Метаксас ҳарбий ҳокимияти ўрнатилди. 2-жаҳон урушининг дастлабки пайтида Г. бетарафлик йўлини тутмоқчи бўлди. Лекин 1940 й. 28 окт.да Италия қўшинлари Г.га бостириб кириб, ҳудудининг бир қисмини эгаллаб олди. Грек халқи нояб. ойига келиб, душман аскарларини Г.дан ҳайдаб чиқарди. 1941 й. 6 апр.да немис аскарлари Г.га кирди ва 2 июнгача мамлакатни батамом эгаллаб олди. Ҳукмрон партия раҳбарлари душманга қарши курашиш ўрнига, муросасозликка ўтди. 1941 й. 27 сент.да Миллий озодлик фронти ташкил қилиниб, Г. халқ, озодлик армияси (ЭЛАС) тузилди (1941 й. дек.). 1944 й. езда Г. ҳудудининг 2/3 қисми озод қ и л и н д и . 1944 й. май ойида хорижда «Миллий бирдамлик» деб аталган ҳукумат тузилиб, у мамлакатдаги фашизмга қарши ҳаракатни бостириш мақсадида инглиз аскарларини тақлиф қилди. Ҳукумат 1944 й. 12 окт.да Афинага инглиз қўшинлари ҳамроҳлигида келиб, ЭЛАСни қуролсизлантиришга қаракат қилди. 5 дек.да инглиз аскарлари ЭЛАСга қарши ҳаракатгаўтди. 1945 й. 12 фев. да ҳукумат ва Миллий озодлик фронти Варкиз битимини имзолади. Битимга мувофиқ, ҳарбий ҳолатни бекор қилиб, афв умумий (амнистия) эълон этиш, барча қуролли отрядларни тарқатиш, давлат тузуми ҳақида плебисцит ўтказиш ва б. тадбирларни кўриш ваъда қилинган эди. Миллий озодлик фронти ўз ваъдасида туриб, ЭЛАСни қуролсизлантирди. Бироқ ҳукумат мунофиқона йўл тутиб, террор муҳитида сохта сайлов (1946 й. март) ва плебисцит (1946 й. сент.) ўтказди ҳамда мамлакатда монархия тузумини тиклади. Ҳукумат мамлакатдаги демократик кучларни йўқотиш мақсадида фуқаролар урушини бошлаб юборди. 1946 й. окт.да Г. демократик армияси тузилиб, бу армия миллий мустақиллик, демократия ва ижтимоий тараққиёт учун уч йил мобайнида кураш олиб борди. 1949 й. окт.да демократик армия қуролли қаршилик кўрсатишни тўхтатди (ушбу армия аскарларидан бир қисми Ўзбекистонда бошпана топди, шу ерда яшаб, тинч меҳнатда қатнашди. Ўз ватанида қулай сиёсий вазият вужудга келгач, кўчиб кетди). Тараққийпарвар арбоблар таъқибга учради. 1952 й. нояб. да маршал А. Папагос бошчилигидаги Грек йиғини партияси ҳокимиятни қўлга олди. Шу партия, сўнгра 1956 й.да унинг асосида тузилган Миллий радикал иттифоқ (ЭРЭ) К. Караманлис бошчилигида мамлакатдаги демократик кучларни бостиришни давом эттирди. Бу эса халк, оммасининг норозилигини кучайтирди. 1963 й. 22 майда парламент сўл депутати Г. Ламбракис ўлдирилганидан кейин Миллий радикал иттифоқ (ЭРЭ) партияси ҳукумати истеъфо беришга мажбур бўлди. 1963 й. нояб. — 1964 й. фев. парламент сайловлари натижасида ҳокимият Марказ иттифоқи партиясига ўтди. Ҳукумат раҳбари Г. Папандреу давлат аппаратини қайта ташкил этиш б-н боғлиқ тадбирлар белгилади, мактабларда бепул ўқитишни жорий қилди, деҳқонлар тўлайдиган солиқларни бирмунча енгиллаштирди, айрим тоифадаги хизматчилар маошини оширди, сиёсий маҳбусларни озод қилди ва ҳ. к. 1965 й. 15 июлда қиролнинг сиқуви натижасида Папандреу ҳукумати истеъфо берди. Марказ иттифоқи партиясидан ажраб чиққан ўта ўнг қанот раҳбари С. Стефанопулос 1965 й. 17 сент.да янги ҳукумат тузишга муваффақ бўлди. У давлат аппарати, полиция ва армияда демократик руҳдаги кишиларни қирол ва олигархияга содиқ шахслар б-н алмаштирди. 1967 й. апр.да ҳокимиятни П. Канеллопулос раҳбарлигидаги ЭРЭ партияси эгаллади. Ударҳол парламентни тарқатиб юборди ва 28 майда янги парламент сайлови ўтказмоқчи бўлди. Бироқ реакцион ҳарбий унсурлар 21 апр. даёқ ҳарбий тўнтариш уюштирди ва мамлакатда ҳарбий диктатура тартибини ўрнатишга эришди. Конституция бекор қилиниб, демократик ташкилотлар тарқатиб юборилди, илғор кишилар эса қамоққа олинди. Ҳарбий ҳокимиятни К. Коллиас бошқарди. 1967 й. 13 дек.да Г. қироли Константин Харбин ҳукуматни ағдаришга ҳаракат қилиб кўрди. Лекин қирол мағлубиятга учраб, Римга қочди. Шу куни хунта раҳбари Г. Пападопулос бош вазир, генерал-лейтенант Г. Зоитакис эса регент қилиб тайинланди. 1974 й. июлида ҳарбий диктатуранинг ички ва ташқи сиёсати бутунлай барбод бўлганлиги натижасида бош вазир К. Караманлис бошчилигидаги фуқаро хукумати ҳокимият тепасига чиқди. Ўша йили ўтказилган референдум монархия тугатилганлигини тасдиқлади ва Г.ни республика деб эълон қилди. Г. президенти — Константинос Стефанопулос (1995 й. мартдан). Г. 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 16 мартда ўрнатган. Миллий байрами — 25 март — Мустақиллик куни (1821). Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Умумгреция социалистик ҳаракати (ПАСОК), 1974 й.да тузилган; Г. сўл партияси, 1987 й.да тузилган; Сўл ва тараққийпарвар кучлар уюшмаси, 1989 й.да тузилган; Г. коммунистик партияси, 1918 й.да асос солинган; Янги демократия партияси, 1974 й.да тузилган; «Сиёсий баҳор» партияси, 1993 й.да ташкил этилган. Г. умуммеҳнат конфедерацияси, 1918 й.да асос солинган, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига к и р а д и . Хўжалиги. Г. — саноатлашган-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 18%, қ.х.нинг улуши 16%. Саноати. Йилига ўртача 30,5 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Электр ст-яларнинг купи ёқилғи б-н ишлайди. Қора ва рангли металлургия, машинасозлик, кимё, нефтни қайта ишлаш, ёғочсозлик, цемент корхоналари бор. Енгил ва озиқ-овқат саноати тармоқлари айниқса ривожланган. Ип ва жун газлама, гилам тўқилади. Ёғ (зайтун ёғи и.ч. бўйича дунёда 3-ўрин), ун-ёрма, мева консервалари, тамаки, виночилик корхоналари бор. Олтингугурт кислотаси, синтетик ма-териаллар, азотли ва фосфорли ўғитлар, портловчи моддалар и.ч. кимё са-ноатининг асосини ташкил этади. Асосан четдан келтирилган нефтни қайта ишлаб, турли махсулотлар тайёрланади. Қазиб олинган боксит, ферроникель ва ш.к.нинг анчагина қисми қайта ишланмаган ва концентрат ҳолида чет элларга чиқарилади. Алюминий, пўлат, чўян, баъзи турдаги рангли металлар эритиб қуйилади. Кемасозлик, автомо-билсозлик, тракторсозлик, бинокорлик материаллари корхоналари мавжуд. Кичикроқ кўнчилик-пойабзал ва ёғоч-созлик ф-калари бор. Асосий саноат марказлари: Афина, Салоники. Қишлоқ хўжалиги нинг асосий тармоғи — деҳқончилик бўлиб, қ.х. маҳсулоти қийматининг 75%ни беради. Майда деҳқончилик хонадонлари ҳам, йирик хўжаликлар ҳам мавжуд. Ерларни ижарага бериш кенг тарқалган. Мамлакат майдонининг 30% га яқини — экинзор. Г.да зайтун дарахтининг 31 тури усади. Улар йилига 2 марта гуллаб, ҳосил беради. Аҳоли жон бошига 10 туп зайтун дарахти тўғри келади. Мамлакат экинзорларининг 1,9% боғдорчилик хўжаликлари кўлида. 6 млн. туп олма, 5 млн. тупдан кўпроқ шафтоли, 19 млн. тупга яқин бошқа мевали дарахтлар бор. Салкам 20 млн. туп апельсин, лимон, мандарин, грейпфрут, бергамот ёзда ва кузда — 2 марта ҳосил беради. Буғдой етиштирилади; қанд лавлаги, арпа, маккажўхори, сабзавот, шоли ва б. ҳам эқилади. Чорвачилик заиф. Қўй, эчки, қорамол, чўчқа боқилади. Денгиз соҳилларида балиқ овланади. Чет эл сайёҳлиги анчагина даромад келтиради (1 йилда 10 млн.га яқин киши келиб кетад и ) . Г.да денгиз транспорти асосий ўринни олади. Савдо флотининг салмоги жиҳатидан дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Г.нинг 2579 кемасидан 1000 га яқини бошқа мамлакатлар байроғи б-н сузади. Асосий денгиз портлари: Пирей, Салоники, Элефсис. Т. й.ларнинг уз. — 2,6 минг, автомобиль йўлларининг уз. — 130 минг км. Афина ва Салоникида халқаро аэропортлар бор. Г. четга асосан зайтун ёғи ва меваси, узум, цитрус мевалар, тамаки ва маъдан хом ашёси чиқаради. Четдан машина, асбоб-ускуна, ёқилғи, металлургия ва кимё саноати учун хом ашё харид қилади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: ГФР, АҚШ, Италия, Франция, Буюк Британия ва б. Пул бирлиги — драхма.

    Тиббий хизмати. Г.даги касалхоналарнинг аксарияти давлат қарамоғида. Хусусий врачлар ҳам тиббий хизмат кўрсатади. Врачларни Афина ва Салоникидаги унтларнинг тиббиёт ф-тлари тайёрлайди. Машҳур курортлари Дельфа, Салоники, Патри ш.лари ва Керкира о.да. Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Маориф тизими 4 босқичга бўлинади: 6 й.лик умумий, 3 й.лик ўрта ва 3 й.лик ўрта махсус, шунингдек, олий таълим. Умумий ва ўрта таълим мажбурийдир. Г.да 17 ун-т ва бир қанча техника ин-тлари бор. Йириклари: Афина, Салоники ун-тлари, Афина политехника ин-ти. Илмий муассасалари: Афина академияси (1926 й. ташкил этилган; унда бир қанча и.т. ин-тлари ва комитетлар мавжуд), 20 га яқин и.т. ин-ти ва бир қанча илмий жамиятлар, Афина ш.даги Миллий расадхона (1842 й. ташкил этилган) ва б. Г.даги Миллий кутубхона (1828 й. ташкил этилган), Афина ш.даги Депутатлар палатаси кутубхонаси, ун-тлар кутубхоналари йирик кутубхоналардир. Асосий музейлари: Миллий археология музейи (1874 й. ташкил этилган). Акрополь (1878 й. очилган), Византия музейи (1914), Миллий тарих музейи (1882), Санъат асарлари миллий галереяси (1900) — ҳаммаси Афина ш.да жойлашг а н . Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Г.да бир қанча газ. ва жур. лар нашр этилади. Йириклари: «Авги» («Тонг», кундалик газ., 1952 й.дан). «Акрополис» («Акрополь», кундалик газ., 1881 й.дан), «Атенз ньюс» («Афина янгиликлари», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1952 й.дан), «Катимерини» («Кун янгиликлари», кундалик газ., 1919 й.дан), «Ризоспастис» («Қатъият», кундалик газ., 1918 й.дан), «Апогевматини» («Оқшом янгиликлари», кундалик кечки газ., 1952 й.дан), «Вима» («Минбар», якшанбалиқ ҳафтанома, 1922 й. дан), «Икономикос тахидромос» («Иқтисодий хабарчи», ҳафталик жур., 1926 й.дан). Афина ахборот агентлиги 1896 й.да ташкил этилган. Радиоэшиттиришлар 1938 й.дан, телекўрсатувлар 1966 й.дан олиб борилади. Адабиёти. Янги грек адабиёти Византия емирилгандан кейин дастлабки асрларда антик ва Византия маданияти анъаналари, Уйғониш даври ғоялари, халқ оғзаки ижодиёти заминида юзага келган. 15— 17-а.лар адабиёти Кипр, Родос, Додеканес, Крит ва б. оролларда тараққий этди. Турли жанрларда бақувват асарлар («Киз ва йигит лапари», «Чўпон», «Эрофили», «Эротокритос») яратилди. Буларда асосан ижтимоий тенгсизлик асослари фош э т и л д и . 18—19-а.ларда грек тилида баён тусидаги адабиёт ривожланди: К. Дапонтес, М. Ибанну, И. Пандзелес ва Ригас Велестинлис шеърияти муҳим аҳамият касб этди. А. Кальвос, А. Валаоритис каби адиблар халқнинг инқилобий жасоратини куйладилар. А. Матесис «Базилик» драмаси б-н миллий драматургияга асос солди. Грек миллий озодлик қўзғолони (1821— 29) нинг йирик арбоблари Я. Макрияннис ва Ф. Колокотронис мемуар (ёднома) асарлар яратдилар. Д. Соломос, П. Суцос, А. Рангавис каби 1-Афина мактабининг вакиллари ижодида адабиёт анъаналари ўз ифодасини топди. 2-Афина мактабининг асосчиси К. Паламас асарлари («Қалбим нигоҳи», 1892; «Лўлининг ўн икки қўшиғи», 1907; «Ҳажвий этюдлар», 1912)да миллий тил ва миллий мавзуга асос солинди. 20-а. бошларида ижод қила бошлаган Д. Вутирас, П. Пикрос, Ф. Корнарос каби адибларнинг асарларида оддий кишиларнинг аянчли ҳаёти тасвирланган. А. Сикеляноснинг «Лирик ҳаёт» шеърлар тўплами, «Исо Римда», «Дигениснинг ўлими» драмалари адабиёт ривожида янги босқич бўлди. Каршилик кўрсатиш даврида тараққийпарвар шоир ва адиблардан А. Сикелянос, Ф. Ангулес, Г. Кодзюлас ва б. ижодида антифашизм ғояси илгари сурилди. Урушдан кейинги йиллар грек адабиёти ривожида Жаҳон Тинчлик Кенгаши адабий мукофотининг лауреати Н. Казандзакиснинг роли катта. У «Капитан Михалис. Озодлик ёки ўлим» романи б-н шуҳрат қозонди. 1967 й.ги давлат тўнтаришидан сўнг адабиётда умидсизлик, тушкунлик кайфиятлари пайдо бўлди. А. Авгериснинг «Кесишган ва параллел йўллар», П. Коровесиснинг «Синов» шеърий тўпламларида эрк ва тинчлик ғоялари акс этди. Қад. грек драматурги Софоклнинг «Шоҳ Эдип» асари Ўзбекистан Миллий академик драма театрида зўр муваффақият б-н кўрсатилди. У телетасмага ёзиб олиниб зангори экранда ҳам бир неча марта намойиш этилди. Меъморлиги. Усмонли турклар ҳукмронлиги даври (15-а. охири — 19-а. бошлари)да халқ меъморлиги асосий ўринни эгаллади. Ҳар бир водий ва оролда уйлар оддий материаллардан ўзига хос услубда барпо этилди. Шим.да кўпроқ ёғочдан, оролларда тошдан фойдаланилди. Тир о.даги равокли ва гумбазли, Андрос, Миконос ва б. ороллардаги ясси томли уйлар ҳозиргача сақланган. Йирик шаҳарларда барпо этилган турк маҳаллалари эгри-бугри тор кўчалардаги икки қаватли уйлардан иборат эди. Ибодатхоналар хочсимон-гумбазли тузилишда бўлган (Афон ва Метлор монастирлари). Мамлакат озодликка эришгач, 1830 й.да харобага айлана-ёзган Афина пойтахт сифатида қайта тикланди. Афина ш.нинг бош қурилиш лойиҳаси яратилгач (1830), Г. меъморлигида янги давр бошланди. Грек меъморлари С. Клеантис ва Л. Кавтадзоглу классик услубга асосланган янги хил турар жой биноларини яратишди. Жамоат бинолари классицизм анъаналари асосида, ибодатхоналар Византия меъморлиги руҳида барпо этилди. Сер-ҳашам жамоат биноларини кўпгина хорижий меъморлар (Афинадаги Миллий кутубхона, 1832; ун-т биноси, 1837; даниялик меъмор X. К. Хансен) қурган. 20-а. бошларида маҳаллий иқлим шароитига мослашган олд томони болхонали ва лоджияли кўп хонали турар жойлар (меъмор К. Кицикис), шаҳар ташқарисида виллалар (меъмор Д. Пикионис, Д. Триподакис) қурилди. 50— 60-й.ларда темир-бетон ва ойнадан ҳамда маҳаллий материаллардан фойдаланиб, халқ меъморлиги асосида турли бино ва меҳмонхоналар (меъморлар П. Василиадис, П. Милонас ва б.) солинди. Маъмурий бинолар кўпроқ халқаро меъморлик андазалари асосида (меъмор К. Доксиадис), турар жойлар (кўп квартирали арзон уйлар, меъмор А. Константинидис ва б.), саноат бинолари (Афинадаги «Фикс» ф-каси, меъмор Т. Зенетос) қад кўтарди, музей ва қад. ёдгорликлар таъмирланди. Тасвирий санъати. 15-а. охири ва 19-а. бошларида Г.да монастирлик (ибодатхоналарга линий мавзудаги расмлар ишлаш) санъати ҳукмронлик қилган. Сўнгги Византия анъаналари сақланган, халқ ижодиёти ривожланган (бўртма тасвир, каштачилик ва б.). 19-а.да содда ва аниқ портретлар Н. Кандунас, Н. Кунелакис асарларида намоён бўлган. 19-а. 2-ярмида рассомлар Мюнхен академизми усулини қўллаб, халқ миллий мавзуига мурожаат қилишган (Н. Литрас, Н. Гизис). Я. Алтамурас манзараларида романтизм акс этган. 1920 й.дан рассомлар Европа санъатининг янги оқими таъсири сингдирилган миллий қиёфани яратишга интилдилар (рассом К. Партенис, ҳайкалтарош Я. Халепас). 20-а. ўрталарида 19- ва 20-а. лар реалистик санъат анъаналари қаторида (рассомлар А. Георгиадис, Я. Моралис, Я. Царухис) миллий ўрта аср ва халқ санъати шаклларидан фойдаланилган (деворий рассомлик Ф. Кондоглу, графика С. Василиу). 2-жаҳон уруши йилларида халқ озодлик кураши демократик реалистик санъатнинг пайдо бўлишига таъсир этди (В. Семерцидис, Д. Кацикоянис, X. Капралос, В. Катраки ва б.). 20-а. ўрталарида таркиб топган модерн оқимлари (Н. Хажикириакос-Гикас, А. Кондопулос ва б.) кейинги йилларда кенг т а р қ а л д и . Мусиқаси. Г. мусиқаси — дунёдаги энг азалий мусиқий маданиятлардан бири (Юнонистон мақоласининг мусиқа қисмига қ.). Ўрта аср Г. профессионал мусиқаси Византия мусиқа маданиятининг тараққиёт йўлидан борди. 15-а. Туркия истилоси давридан бошлаб Г. мусиқасининг ривожи тўхтаб қолди. Миллий мусиқа анъаналари фақат халқ ижоди ҳамда черков мусиқасида сақланиб қолган. Халқ мусиқаси турли шакл ва жанрларга эга. Маросим, тарихий, маиший, лирик қўшиқлар мавжуд. Айниқса, 17—18-а.ларда эзувчиларга қарши курашган киши (клефт)лар ҳақидаги қўшиқлар машхур бўлди. Қўшиқлар жўрлигида кўпроқ давра ўйинлар (сиртос, сиртаки ва б.) ҳам ижро этилади. Созлар орасида лютня, лира, свирель (чўпон най), волинка ва б. учрайди. Бузуки, мандолина, скрипка, 1830-й.лардан бошлаб кларнет, гитаралар машҳур. Керкира Филармония жамиятининг (1840) асосчиси Н. Мандзарос грек миллий мадҳиясини яратган. Композитор С. Самараснинг Олимпия ўйинлари мадҳияси дастлаб Афинада ижро этилган (1896). Г. миллий мусика мактаби асосчиларидан бири М. Каломирис Афинада Г. миллий консерваториясини ташкил этди; миллий опера ва симфоник асарлари машҳур. 1940—50- й.ларда М. Хадзидакис ва М. Теодоракис каби кўпгина қўшиқчи-композиторлар шуҳрат қозонди. Г.да миллий опера театри (1919, Афина), 5 симфоник оркестр бор. Ягона давлат консерваторияси Салоникида (1914 й. ташкил этилган); хусусий жамиятлар қарамоғидаги Афина (1871), Пирей (1904), грек (1919) ва Миллий консерваториялар (Афина, 1926) ҳам мавжуд. Йил сайин оммавий қўшиқлар фестивали ўтказилади. Театри. Византия империяси даврида антик театр санъати анъанаси тўхтаб қолди. Замонавий театр санъатининг ташкил топиши грек халқининг миллий озодлик ҳаракати, жумладан, яширин ватанпарвар жамият «Филики Этерия» фаолияти таъсирида Одесса (1817) ва Бухарест (1821) да дастлабки ҳаваскор театр труппалари тузилди. Давлат мустақиллиги эълон қилингач, миллий театр шакллана бошлади. Г. Мандзуранис ва Г. Калогномос бошчилигида Сирое о.да театр ташкил қилинди. Ж. Б. Мольер, К. Гольдони, И. Шиллер, В. Гюго, В. Шекспирларнинг асарлари театр репертуарини бойитди. Афинада биринчи спектакль 1836 й. кўрсатилди, лекин профессионал труппалар 60-й.лардан пайдо бўлди. 1901 и. Афинада Давлат «Қирол театри» ташкил қилинди. Бу ерда ишлаган реж. Т. Иконому актерлик санъати ривожига катта ҳисса қўшди. 1910—20 й.ларда Г. театр санъати сезиларли даражада инқирозга юз тутди. Реж. Ф. Политис театрнинг инқироз ҳолатини енгиб ўтишга интилди ва 1925 й. Софоклнинг «Шоҳ Эдип», Н. В. Го-голнинг «Ревизор», Ф. М. Достоевскийнинг «Ака-ука Карамазовлар»ини саҳналаштирди. Драматург ва театр арбоби В. Ротас 1930 й.да «Халқ театри»ни ташкил қилди (у 1934 й.га кадар фаолият кўрсатди). 1945 й. «Бирлашган артистлар» театри ташкил қилиниб, бунда кўпроқ грек драматургларининг пьесалари қўйилди. 1955 й. «Грек халқ театри» юзага келди (раҳбари М. Катракис). 1957 й. реж. Д. Рондирис ва актриса А. Папатанасиу асос солган Пирей театрининг саҳна асарлари Г. театрида катта бурилиш ясади. 80-й.ларга келиб, Г. театрлари репертуари бирмунча кенгайди. Мольер, И. С. Тургенев, А. П. Чехов, Г. Ибсен, Ф. М. Достоевский асарлари Г. театри саҳнасидан кенг ўрин олди. Кейинги йилларда қўйилаётган спектаклларда кўпроқ маиший ва ижтимоий мавзулар ўз аксини топди, мусиқали комедиялар ҳам саҳналаштирилди, энг актуал сиёсий воқеалар ёритилди. Киноси. Г.да 1906 й. биринчи ҳужжатли фильм суратга олинди. 1911 — 12 й.ларда бир неча кинокомедиялар яратилди. 1914 й. асос солинган «Афина-фильм» фирмаси тўла метражли кинофильмлар мунтазам и.ч.ни йўлга қўйди. 1914—18 й.ларда кўпроқ ҳарбий кинохроникалар ишланди. 1927—31 й.ларда тарихий ва замонавий бадиий асарларни экранлаштирувчи йирик кинофирма — «Дагфильм» фаолият кўрсатди. «Севги ва тўлқинлар» (1927, реж. Д. Газиадис), «Дафнис ва Хлоя» (1931, реж. О. Ласкос) ва б. шу фирма маҳсулотидир. 1932 й. биринчи овозли фильм экранлаштирилди («Нотўғри йўл», реж. Д. Газиадис). Метаксас диктатураси ва фашистлар босиб олган даврда «Қалб садоси» (1943, реж. Л. Иоанопулос), «Қарсақлар» (1944, реж. Г. Дзавелас) каби миллий фильмлар намойиш қилинди. Г. озодликка эришгандан сўнг, дастлабки пайтларда йилига 8—10 фильм яратилган бўлса, 50—60-йилларга келиб 46 тага етди. «Қонли Рождество» (реж. Г. Зервос), «Сеҳрли шахар» (реж. Н. Кундурос), «Электра» (реж. М. Какоянис), «Пароходга» (реж. Д. Дамианос) каби фильмлар ўзининг мазмундорлиги ва оммавийлиги б-н ажралиб туради. А. Ставрос, Д. Констандис, И. Димопулос, И. Папас, П. Зервос, Г. Калогератос, Г. Арвинитис, А. Фонсу, О. Карлатос, Т. Венгос, И. Линику, Н. Куркулос, М. Меркури, А. Вуюклаки, Д. Папамихаил ва б. Г.нинг йирик кинематографчиларидир. Н. Кундурос ва Т. Канеллопулослар эса ҳужжатли ва илмий-оммабоп фильмлар и.ч.да шуҳрат қозондилар. Г.да йилига 100—120 фильм э к р а н л а ш т и р и л а д и . Ўзбекистон — Г. муносабатлари. 1992 й. 16 мартда иккала мамлакат ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилган пайтдан бошлаб ўзаро иқтисодий, маданий алоқалар ва савдо-сотиқ ривожлана бошлади. 1994 й. 29 сент. — 3 окт. да Г. делегациясининг Ўзбекистонга ташрифи чоғида савдо-иқтисодий алоқаларни ривожлантириш ва икки томонлама муносабатларнинг юридик асосларини яратиш масалалари келишиб олинди. Г. ва Ўзбекистан ишбилармон доиралари ўртасида бевосита алоқа ўрнатиш мақсадида 1994 й. 6—8 окт.да «Русвар Холдинге Б. В.» компаниясининг ҳамраиси Я. Вардинояннис бошчилигида олий менежерлар гуруҳи республикамизга келди. ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлигида, «Ўзбекнефтгаз» корпорациясида, Алоқа вазирлигида, «Ўзэлтехсаноат» уюшмасида, Тошкент авиация здида ўтказилган музокараларда қўшма инвестиция лойиҳаларини амалга оширишда грек компаниясининг иштироки масалалари муҳокама қилинди. 1996 й. 27—29 нояб.да Г. ташқи ишлар вазири бошчилигидаги делегациянинг ЎзРга ташрифи вақтида ўзаро манфаатли алоқаларни мустаҳкамлаш масалалари кўриб чиқилди ва Консуллик муассасаларини очиш ҳамда ҳаво қатновини йўлга қўйиш ҳақида битимлар имзоланди. ЎзР Президенти И. Каримовнинг 1997 й. 31 март — 2 апр.да Г. га қилган расмий ташрифи икки мамлакат ўртасидаги савдо-иқтисодий муносабатларни ривожлантиришга янги омил бахш этди. Ташриф натижасида «Дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисида шартнома», «Икки ёқлама солиқ солинишига йўл қўймаслик ҳақида конвенция», «Инвестицияларни рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоялаш», «Иқтисодий ва технологик ҳамкорлик», «Маориф, фан ва маданият соҳаларида ҳамкорлик қилиш», «Туризм соҳасидаги ҳамкорлик» тўғрисида битимлар, «ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлиги б-н Греция экспортга кўмаклашиш ташкилоти ўртасида ҳамжиҳатлик ва ҳамкорлик тўғрисида меморандум» имз о л а н д и . Икки томонлама муносабатларнинг ҳуқуқий негизи «ЎзР б-н Европа Иттифоқи ўртасида шерикчилик ва ҳамкорлик тўғрисидаги битим» қоидаларига ҳам асосланади. 2000 й.да Ўзбекистоннинг Г. б-н товар айланмаси: экспорт 13,7 млн., импорт 3,8 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистондан Г.га рангли металлар ва улардан тайёрланган буюмлар, табиий ва сунъий мўйна ҳамда ундан тайёрланган маҳсулотлар экспорт қилинган бўлса, импортнинг асосий турлари ўсимлик ёғи, сариёғ, совун, ювиш воситалари ва сурков мойлари, тамаки, асбоб-ускуна, эфир ёғи ва пардоз воситалари, қайта ишланган мева, сабзавот, ёнғоқ, озиқ-овқат маҳсулотлари, доридармон, пластмасса, алкоголли ва алкоголсиз ичимликлар ва б.дан иборат бўлди. 1995 и. янв.дан «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиация компаниясининг самолётлари ойига 2 марта Афинага бориб келмоқда. «Ўзэлтехсаноат» уюшмаси б-н грек компанияси ўртасидаги битимга биноан «Фотон» акциядорлик жамиятида «Силекс» назорат-касса аппаратларини биргаликда и.ч. йўлга қўйилди. Ўзбекистоннинг Жан. Европа ва Яқин Шарққа борадиган транспорт йўлагини кенгайтириш мақсадида Г. имкониятлари урганилаётир. Майда ва ўрта бизнес соҳасида икки томонлама иқтисодий муносабатларни ривожлантириш имконияти бор. ЎзРда грек сармояси иштирокидаги 33 қўшма корхона мавжуд (2001). Улар орасида «Омегаситора», «Олимпик-Тошкент-Фурс»,«Агрофур», «Ўз-Эллас», «Буюк Турон Инк», «Турон-Траст» кабилар бор. Грек сармояси юз фоиз бўлган 6 корхона фаолият кўрсатаётир. Грек сармояси иштирокидаги корхоналар фаолиятининг асосий соҳалари кийим-кечак, чарм ва мўйна буюмлар, бинокорлик маториаллари, озиқ-овқат маҳсулотлари и.ч., қ.х. маҳсулотларини қайта ишлаш, савдо-сотиқ, лотерея ўйинларини ташкил этиш ва ш.к.дан иборат.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.