Yunoniston
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–36-b. — ziyouz.com
Yunoniston YUNONISTON, Qadimgi Gretsiya, Ellada — Bolqon ya.o.ning jan., Egey dengizidagi orollar, Frakiya sohillari, Kiçik Osiyoning ğarbidagi dengiz sohilida joylaşgan qadimiy yunon davlatlari hududining umumiy nomi.
Tarixi. Arxeologik ma'lumotlarga köra, Yu. hududida odamlar paleolit davridan yaşab kelmoqda. Xalkidika ya.o.dan neandertal odamining boş suyagi çiqqan. Neolit davrida Yu. aholisi dehqonçilik, çorvaçilik bilan şuğullanib, ötroq hayot keçirgan. Yu.ning jez davri madaniyati şartli ravişda Kritmiken madaniyati yoki Egey madaniyati deb atalgan. Mil. av. 3-ming yilliqda Yu. etnik tarkibi rangbarang(pelasglar, leleglar va boşqalar) bölgan; ularni protoyunon qabilalari — axeylar, ioniyaliklar siqib çiqarib öz tarkiblariga singdirib yuborganlar. Mil. av. taxm. 20—17-asrlarda Krit o.da axeylarning ilk davlatlari (Knos, Fest, AgiaTriada, Mikena, Tirinf, Pilos va boşqalar) barpo etilgan. Mil. av. taxm. 1260 yil Mikena, Tirinf, va boşqalar davlatlar Troyani bosib olib, uni vayron etişgan (q. Troya uruşi). Doriy qabilalarining kirib kelişi (mil. av. taxm. 1200 yil) oqibatida davlatlar parçalanib, uruğçilik munosabatlari jonlangan. Mil. av. 9-asrga kelib Şim. Yu.da — eoliylar, Örta Yu. va Peloponnesda — doriylar, Attika va orollarda — ioniyaliklar istiqomat qilgan: 8—6-asrlarda yunonlar Örta dengiz, Marmar va Qora dengiz sohillarini kolonizatsiya qilganlar. Bu davrda Yu.da polislar (şahar davlatlar) şakllangan. Dehqonlar va hunarmandlarning uruğ zodagonlari bilan kuraşi natijasiga qarab polisdagi davlat hokimiyati yo demokratik (Afinada) yoxud oligarxik (Sparta, Krit o.da) tarzda bölgan. Iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan polislarda (Korinf, Afina va boşqalar) qulçilik keng tarqalgan; Sparta, Argos va boşqalarda uruğçilik tuzumi qoldiqlari saqlanib qolgan. Mil. av. 6-asrda polislar Sparta boşçiligida Peloponnes ittifoqiga va Fiva rahbarligi ostida Beotiya ittifoqiga birlaşganlar. 5— 4-asrlar polislarning eng ravnaq topgan davri sanaladi. U yunonfors uruşlarida (500—449) yunonlarning ğalabasi natijasida Afinaning yuksalişi va Delos ittifoqining (Afina boşçiligida) barpo etilişi bilan boğliq bölgan.
Perikl hukmronligi davri (443— 429) Afina kuçqudratining eng kuçaygan, siyosiy tuzumning eng demokratlaşgan va madaniyatning ravnaq topgan davri hisoblanadi. Afina Yu.ning asosiy iqtisodiy va madaniy markaziga aylanadi, u dengizda hukmronlikni öz qöliga olgan. Afina bilan Sparta örtasida Yu.da gegemon böliş, savdo yöllariga egalik qiliş uçun kuraş Peloponnes uruşi (431—404)ga olib kelgan, u Afinaning mağlubiyati bilan tugagan. Spartaning yunon davlatlari içki işlariga aralaşuvi mil. av. 395—387y.lardagi Korinf uruşini keltirib çiqargan. 4-asrda Fiva vaqtinçalik yuksalgan. Levktra jangida (mil. av. 371 yil) fivaliklar Sparta qöşinini tormor keltirişgan. 4-asr örtasida Yu.ning şim. da Makedoniya yuksalgan. Uning podşohi Filipp II Xeroneya jangida (338) yunon şaharlari koalitsiyasi ustidan ğalaba qozonib Yu.ni tobe etgan. Aleksandr (Iskandar) saltanati parçalangaç, ellinizm davrida (3—2-asrlar) Yu.da hukmron böliş uçun kuraşayotgan harbiylaşgan tipdagi davlatlar va ittifoqlar köp bölgan (Makedoniya, Axey ittifoqi, Etoliya ittifoqi). Mil. av. 197 yil Kinoskefal jangida Rim qöşinlari Makedoniya ustidan ğalaba qozongaç, Rim Yu.dagi oligarxiyani quvvatlab, mamlakatning içki işlariga aralaşa boşlaydi. Mil. av. 148 yil Makedoniya, Illiriya va Epir Rim provinsiyasiga aylantirilganlar. 146 yildan (Axey ittifoqi rimliklar tomonidan tormor etilgandan söng) Yu.Rimga tobe bölgan (mil. av. 27 yildan uning hududida Rimning Axayya provinsiyasi barpo etilgan), faqat nomiga Afinagina erkin şahar deb hisoblangan. Mil. 4-asrdan Yu.Vizantiyaning asosiy tarkibiy qismini taşkil etgan.
Falsafasi. Antik falsafa falsafa tarixida muhim örin tutadi. U avvalo, falsafa tuşunçasining fanga kirib kelişiga sababçi böldi, hoz. kungaça bölgan barça falsafaga hal qiluvçi ta'sir körsatdi. Yuz yil davom etgan tayyorgarlik davridan söng yunon falsafasining mumtoz davri boşlandi. Uning gullab yaşnaşi mil. av. 7—6-asrlarga töğri keldi, ta'siri esa ming yil mobaynida sezilib turdi. Vizantiya va islom mamlakatlarida yunon falsafasining hukmron ta'siri keyingi ming yillikda saqlanib qoldi; keyinçalik, Renessans va gumanizm davrlarida, Yevropada yunon falsafasining uyğonişi yuz berdi, bu esa Renessans davri platonizmi va aristotelizmidan boşlab Yevropa falsafiy tafakkurining butun taraqqiyotigaça bölgan davrdagi ijodiy yangilanişlarga olib kedsi.
Yunon falsafasi mil. av. 6—5-asrlarda butun Yu.dagi yunon polislari falsafasining davomçisi bölgan mumtoz yunon ellinistik falsafasi (mil. av. 4-asr) va ellinistikRim falsafasiga, ya'ni mil. av. 3-asrdan mil. 6-asrgaça davom etgan Rim imperiyasiga tarqagan ellinistik falsafaga bölinadi. Ellinistik falsafa Sokratgaça bölgan falsafa (mil.av. 6—5-asrlar) va mumtoz (klassik) falsafaga (Sokrat, Platon, Aristotel' — mil. av. 4-asr) ajraladi. Sokratgaça falsafa, öz navbatida, kosmologik (gilozoistik) falsafaga (mil. av. 6—5-asrlar) va antropologik falsafaga (mil. av. 5—4-asrlar) bölinadi.
Yunon falsafasi ilkkosmologik— Sokratgaça falsafa davri, ruhoniylar bilan birga siyosiy yönalişdagi mutafakkirlar va yetti donişmand tomonidan tayyorlangan olimlar davri bilan boşlanadi. Ulardan biri miletlik Fales bölib, Aristotel uni birinçi faylasuf deb hisoblagan; u birinçi kosmolog, torroq ma'noda ioniya naturfalsafasi maktabining vakili, bu maktabga Anaksimandr, Anaksimen, Ferekid, Diogen va boşqalar ham mansub edi. Undan söng Eleya maktabi vujudga kelib borliq falsafasi bilan şuğullandi (mil. av. 580—430), bu maktabga Ksenofan, Parmenid, Eleyalik Zenon, Meliss mansub edilar; ayni vaqtda bu maktab bilan birga Pifagor maktabi ham mavjud edi. Bu maktab vakillari uyğunlik, ölçov, son masalalari böyiça tadqiqot olib bordilar. Bu maktabga Fillolay (mil. av. 5-asr oxiri) krotonlik Alkmeon (taxm. mil. av. 520), musiqa nazariyotçisi, faylasuf va matematik Arxit Tarentskiy (taxm. mil. av. 400—365) va uning tarafdori haykaltaroş Katta Poliklet (mil. av. 5-asr oxiri), Geraklit, keyin Empedokl va Anaksagor mansub edi. Hamma narsani qamrab oluvçi qomusiy tafakkur egasi Demokrit, uning maşhur ötmişdoşi Levkipp hamda Demokrit maktabi vakillari Sokratgaça kosmologiyaning oxirida turadilar. Şu bilan birga sönggi davrda antropologik sofistikada rivojlaniş yuz berdi (taxm. mil. av. 475— 375), uning vakillari, asosan, Protagor, Gorgiy, Gippiy, Prodik bölgan. Yunon falsafasining eng maşhur 3 vakili — Sokrat, Platon, Aristotel tufayli Afina taxm. 1000 yil yunon falsafasining markazi böldi.
Tarixda birinçi marta Sokrat tomonidan insonni falsafiy anglaş masalasi qöyildi. Platon falsafani tugallangan dunyoqaraş — siyosiy va mantiqiyetnik sistema sifatida yaratdi; Aristotel esa falsafaga haqiqiy mavjudlikni tadqiqiynazariy örganuvçi fan sifatida qaradi. Bu 3 maşhur yunon mutafakkirining har biri öşa vaqtdan buyon öziça alohida va turli şakllarda 2 ming yildan buyon jahon falsafasining rivojlanişiga ta'sir körsatib keladi. Yunon falsafasining ellinistikrim davri bir-biri bilan parallel ravişda mavjud bölgan muhim falsafiy maktablarning paydo bölişi bilan boşlanadi (mil. av. 4-asr); faqat neoplatonizm keyinroq — 500 yildan söng vujudga keldi. Sokrat ta'sirida butun bir maktablar guruhi taşkil topadi: sokratçilar (asosiy vakili Ksenofont), megar maktabi (unga Evbulid va imkoniyat tuşunçasining birinçi nazariyotçisi Diodor Kronos (mil. av. 307 yilv.e.) mansub bölgan), siniklar (Antisfen, Diogen), birmunça keyinroq jamiyatni diniy qayta özgartiruvçi pruzalik Dion Xrizost; pirovardida kirena maktabi (Aristipp va Evgemer). Bu maktablar unçalik uzoq yaşamadi. Platon tarafdorlari Platon akademiyasi nomi ostidagi falsafiy maktabga birlaşdilar (qad. Akademiya — mil.av. 348—270, örta Akademiya — mil.av. 315—215, yangi Akademiya — mil.av. 160 — mil. 529; örta Akademiyaning vakillari — Arkesilay va Karnead; yangi Akademiyaning vakillari — Sitseron va Mark Terensiy Varron (mil. av. 116 — mil. av. 28); Akademiyadan keyin («yangi»sidan farq qilgan holda) platonizm vujudga keldi. Unga boşqa faylasuflar bilan birga Plutarx (taxm. 45—120) va Frasill (Platon şarhlovçisi) kirgan.
Aristotel tarafdorlarining katta qismi aniq fanlar bilan şugullangan, peripatetik deb nom olgan maşhur olimlar bölgan; qadimiy peripatetiklar bilan birga maşhur botanik Teofrast, musiqa nazariyotçisi Aristoksen (taxm. mil. av. 350), tarixçi va siyosatçi messinalik Dikearx; keyingi peripatetiklar orasida fizik Straton, geograf va astronom samoslik Aristarx (Stratonning şogirdi, taxm. mil. av. 250) va Klavdiy Ptolemey (taxm. mil. 150), vraç Galen, Aristotelning şarhlovçisi Rodoslik Andronik (taxm. mil.av. 70) bölgan.
Epikur asos solgan maktab keng yoyildi, bu maktabga boşqalar bilan birga Lukretsiy ham mansub edi. Skeptik maktabning vakillari (unga Akademiya vakillaridan köplari kirgan edi) Pirron va keyinçalik vraç Sekst Empirik edi. Stoya maktabi juda muhim falsafiydiniy harakatga aylandi, neoplatonizm va xristianlikning paydo bölişiga qadar mavjud böldi. Kitionlik Zenon asos solgan bu maktabni qadimiy Stoyada Xrizipp adabiy jihatdan pişitdi; örta Stoyada boşqalar bilan birga Panetsiy Rodoslik va Posidoniy bor edi; bu maktabga tarixçi Polibiy ham yaqin turgan. Keyingi Stoya davrida, asosan, 3 Rim faylasufi — Seneka, Epiktet va Mark Avreliy asosiy rol öynadi.
Neoplatonizmda, uning asosçisi Plotin fikriça, Rim, Afina, Aleksandriya, Siros, xristian falsafiy maktablari bir-biridan farq qiladi. Plotin bilan birga Porfiriy, Prokl, ayolfaylasuf Gipatiya, Yamvlix, imperator Yulian Apostat (332—363), ensiklopedist Marsian Kapella (5-asrning 1-yarmi), Boetsiy maşhur neoplatonçi bölişgan. Ellinizm davrida ğarb va şarq dini hamda falsafasini özida birlaştirgan gnostika rivojlandi. Bobil gnostikasidan moniylik va uning yoruğlik hamda zulmat olami haqidagi ta'limoti paydo böldi. Milodning birinçi yuz yilligi falsafasi uçun Filonning Bibliyani majoziy, platonçastoikça talqini jiddiy ta'sir körsatdi. U Aleksandriya maktabiga asos soldi, uning an'analarini aleksandriyalik Kliment va Origen davom ettirdi, bu esa ğarb falsafasiga köproq ta'sir körsatgan xristian falsafasining boşlanğiç holati edi. Yunon falsafasining turli xil körinişlari islom falsafasida mavjud, uning ta'sirini hind falsafasida ham payqaş mumkin.
Adabiyoti. Yu.da yozma badiiy ijodning ilk namunalari taxm. 2700—2800 yillar muqaddam paydo böla boşlagan. Bu adabiyot mil. av. 3-asrda Rim madaniyatining barpo etilişida, tarkib topişida ham muhim ahamiyat kasb etgan. «Iliada» hamda «Odisseya» dostonlari yunon yozma adabiyotining bizga qadar yetib kelgan eng qadimiy namunalaridir. Bu kabi yuksak badiiy asarlar uzoq muddatli adabiy harakatning davomi, uning yetuk mahsuli sifatida maydonga kelgan. «Odisseya» dostonida Demodok kabi ajoyib baxşilar — rapsodlar botirlik haqida dostonlar aytib, davra ahllarini rom qilgan. Platon, Gerodot kabi allomalar va şu zamonning ba'zi yozuvçilari Gomerdan ilgari Orfey degan şoir yaşab ötganligini xabar qiladilar. Biroq bu şoirning gözal navolari haqida afsonaviy rivoyatlardan boşqa tarix sahifalarida bironta ham misra saqlanib qolmagan.
Yunon xalqi örtasida keng tarqalgan rivoyatlarda Orfeydan taşqari yana bir qança şoirlar: Muze, Evmolp, Tamir, Olen va boşqalar tilga olinadi.
Barça xalqlarning tarixida bölgani kabi yunon adabiyoti ham xalq oğzaki ijodi zaminida vujudga kelgan. Tarix sahifalarida yunon folkloridan juda kam namunalar saqlanib kelgan bölsada, şularga asosan ibtidoiy qabilaçilik davrlarida yunon xalqining an'anasi boy va rangbarang oğzaki adabiyoti — ertaklari, maqollari, matallari, topişmoqlari, qöşiqlari bölganligini aniqlaş mumkin. Ibtidoiy jamiyatdagi mavjud oğzaki adabiyot şu jamiyat kişilarining tabiat haqidagi tuşunçalarini ifoda etgan.
Yunon mifologiyasi uzoq tarixga ega. Şu uzoq muddat davomida ijtimoiy ongning ösişi bilan miflar ham özgargan, yangi ma'nomazmun kasb etgan. Yunon kişisi ibtidoiy qabilaçilik davrida tevarak atrofdagi tabiiy hodisalarning hammasini jonli his qilib, ularga siğinişgan, ulardan madad tilaşgan, yovuz kuçlarni moyil qiliş uçun qurbonliklar qilingan. Tabiat hodisalari qarşisida ibtidoiy insonning butun hayoti qörquv va tahlikada ötgan. Keyinçalik qabilaçilik tuzumining yemirilişi va harbiy aristokrat tabaqalarning kuçayişi natijasida quyi tabaqa vakillarining ahvoli yanada oğirlaşgan, boylarning zulmi kuçaygan. Bu holat insonlarning diniy e'tiqodlariga ham öz ta'sirini ötkazgan. qadimiy inson tasavvurida falak hukmronlari — odam qiyofasidagi Olimp ma'budalari paydo bölgan. Zevs — momaqaldiroq hamda bulutlar hukmdori, ma'budlar ma'budi; Poseydon — dengiz hukmroni; Aid oxirat xoqoni, Zevsning rafiqasi Gera — osmon ma'budasi, ma'budalar malikasi va h.k.
Ma'budlarni odam qiyofasida tasavvur etiş, öz navbatida, mifologiyani haqiqiy hayotga yaqinlaştirgan va uning obrazlariga çinakam hayotiylik bağişlagan. «Iliada» dostonida muallifning butun diqqati asarning boş qahramoni Axillning ğazabiga qaratilgan bölib, qolgan voqealar faqat 50 kun içiga siğdirilgan. Tinglovçi va kitobxon töla taassurotga ega bölişi uçun asar davomida muallif yölyölakay çekinişlar yasab, turlituman hodisalar bilan asosiy voqeani töldirib borgan. Xuddi şu uyğunlik, muxtasarlik «Odisseya» dostonida ham bor. Jafokaş Odisseyning öz vataniga qaytişi, har safar mobaynida uning boşidan keçgan muşkulotlar, uçragan ajoyibot, ğaroyibotlar — asarning asosiy mavzusidir.
Qahramonlarning qiyofasini ular, ning tabiati, xattiharakatini körsatiş bobida — realistik tavsifi nihoyatda sezilarli. Dostonlarda hayotning turli poğonalarida turuvçi ilohiy kuçlar, odam bolalari: Olimp toğining ma'bud va ma'budalari, devlar, parizodlar afsonaviy maxluqlar, podşohlar, pahlavonlar, oddiy jangçilar, malikalar, kanizaklar, qul va çörilar, gödaklar va h.k. köz öngida gavdalanadi. Yunon xalqi asrlar davomida botirlik haqidagi öz tuyğu va orzularini ana şunday qahramon nomi bilan boğlab kelgan.
Yunon xalqining botirlik, ğayrat va jasorat tuşunçalarini yozuvçi Axill obrazida talqin etgan bölsa, şu xalqning hayot bobida orttirgan donişmandligi, aql va zakovatini Odissey obrazi orqali körsatgan. Boşqa qahramonlardan taşqari (har ikkala) dostonda ikkinçi darajali şaxslar bor: Agamemnon — takabbur, Menelay — botir, Diomed — serğayrat, Nestor — nuroniy, Baris — xudbin, olifta, Gektor — oriyatli va h.k.
Yevropa xalqlari öz taraqqiyotlari davomida katta iştiyoq bilan neça bora yunonlar hamda rimliklar yaratgan san'at va adabiyotga murojaat etib, ular asosida qalblarini bezovta qilgan tuyğu va ğoyalarni hal etişga uringanlar. Uyğoniş davrining buyuk allomalari qölida antik (qadim) dunyoning ilmu fani, san'at va adabiyoti, falsafiy ta'limotlari eng kuçli qurol bölib xizmat qilgan. «Uyğoniş» sözining dastlabki ma'nosi ham qadimgi madaniyatni qayta tiklaş, yangidan oyoqqa turğiziş demakdir.
17-asr Yevropa klassitsizm adabiy oqimi ham 100—150 yil davomida antik dunyo badiiy ijodiga taqlid şiori ostida rivojlandi, bu davr mobaynida qariyb butun Yevropa sahnasi, asosan, Yunon va Rim tragediyalari mavzulari bilan yaşadi. Ellin madaniyati Örta Osiyo madaniyatining ravnaq topişiga samarali ta'sir etgan. Salavkiylar va YunonBaqtriya podşoligi hukmdorlari davrida Örta Osiyo, Eron va boşqalar ölkalar aholisining faol iştirokida şarqiy ellinizm madaniyati vujudga keldi, u yunon madaniyatini ham boyitdi (yana q. Ellinizm).
Me'morligi va tasviriy san'ati. Yunon me'morlari va tasviriy san'at namoyandalari köp asrlar oşa turli xalqlar uçun gözallik, uyğunlik, yuksak did namunasini ötagan san'at yodgorliklarini yaratgan. Asarlar asosan sodda afsonaviy mavzularga asoslangan bölsada, borliq va inson muvozanatini his etib, tabiiy muhit, inson tanasining tabiiy gözalligi va uyğunligini anglab aks ettirdi. Bu nisbatlar me'morlikda ham aniq ifodasini topgan. Yunon badiiy yodgorliklari Bolqon ya.o. dagina emas, şuningdek, Kiçik Osiyo, Janubiy Apennin ya.o., Örta dengiz orollari hamda Şim. Qora dengiz sohillarida ham saqlangan.
Yu. san'ati Miken madaniyati negizida paydo bölgan; mikenlar bilan mil. av. 2—1-ming yillik san'atining özaro boğliqligi kulollik va me'morlik böyama naqşlarida közga aniq taşlanadi. Yunon san'ati taraqqiyoti (mil. av. 11—1-asrlar) tarixan gomer, arxaika, klassika, ellin kabi bir neça davrlarga ajratiladi.
Gomer davri (mil. av. 11—8-asrlar) da böyama naqşli kulollik taraqqiy etgan, geometrik uslub mil.av. 7-asrgaça hukm surgan, eng taraqqiy etgan davri (8-asr)da %abr yodgorliklari vazifasini ötagan rözğorga möljallangan dipilon köza va idişlar bezagi, naqş va inson şaklining aniq ritmi, çiziqlar ifodaliligi bilan ajralib turadi. Geometrik uslubda terrakota haykallar va idişlarga haykaltaroşlik bezaklari (qopqoq, şakldor dastalar) ham yaratildi. Me'morlik haqida ma'lumotlar deyarli yöq, ba'zi bino qoldiqlari, ibodatxonalarning terrakota modeli va adabiy yozma manbalarda ayrim ma'lumotlar uçraydi.
Arxaika (mil.av. 7—6-asrlar) davrida polislar şakllandi, şaharlar yuzaga keldi, şaharsozlikning asosiy belgilari muqaddas joy (akropol) va jamoat savdo markazlari (agora) bölib, ular atrofida turar joy mavzelari joylaştirilgan, şaharlar bunyod etilgan. Yetakçi örinni ibodatxonalar (haykallari bölgan «xudolar uyi») egallagan.
Ibodatxonalar bilan bir qatorda turli vazifalarni bajaruvçi jamoat binolari (teatr, stadion, palestr va boşqalar) bunyod etilgan. Inşootlar toşdan qurişga ötilgaç, order turlari şakllandi (q. Me'morlik orderlari), ibodatxonalar börtma tasvirlar, haykallar bilan bezatildi; dahşatli maxluqlar bilan olişayotgan xudolar va qahramonlar (Gerakl, Tesey, Persey va boşqalar)ning qat'iy tasvirlari yaratildi; ularning hajmdorligi ibodatxonalardagi me'moriy şakllar bilan uyğun. Ioniy uslubidagi ibodatxonalarning haykaltaroşlik frizlari dinamikasi va murakkab kompozitsiyasi bilan ajralib turadi. Dastlabki özaro boğlanmagan kam şaklli frizlardan özaro uyğun va köp şaklli yaxlit kompozitsiyalarga ötiş kuzatiladi, ilk frontonlardagi relyeflar (Kerkira o.dagi Artemida ibodatxonasi) dumaloq haykallar bilan almaşadi.
Haykaltaroşlikda kiçik bronza haykallar («Fivalik Apollon», mil. av. 7-asr 1-yarmi)dan yalanğoç ösmir (kuros) lar va uzun köylakli qiz (kora)lar şaklini yasaşga ötildi. Harakatsiz şakllar örniga harakatlarni şartli ifodalaş yuzaga keldi («Delosli Nike», mil. av. 6-asr örtalari). Haykaltaroşlar inson mimikasini ifoda vositasi sifatida kam qöllasalarda, ayni vaqtda boy hajm, kiyimlar burmalarining goh qat'iy, goh nafis talqini bilan ifodali obraz qurilişiga erişdilar. Arxaika haykallarida ayrim mahalliy farklar kuzatiladi: ioniy uslubidagi kora va kuroslar lirik va hayotbaxş obrazlari, şakllarning mayinligi bilan qat'iy qiyofali va keskin şaklli doriy uslubidagi haykallardan ajralib turadi. Bu davrda yunon közalari (amfora va boşqalar) tugal şakllandi, buyumlarga butun yuzasi qoplab gilama usulida mujassamotlar yaratildi, şartli qat'iy çiziqlar va geometrik uslubdagi naqşlar örnini syujetli sahnalarning tez-tez qöllanişi egalladi. Korinf, keyinroq Afina (7—6-asrlar)da qora şaklli uslub qaror topdi (Klitiy, Eksekiy, Amasis va boşqalar), qora şaklli uslubdan qizil şaklli uslubda közalar yasaşga ötiş yuzaga keldi (Andokid va boşqalar).
Klassika (mil. av. 5-asr — 4-asr 3-çoragi)da şaharlar rivojlandi, muntazam tarhli şahar tipi şakllandi (Milet, Pirey), şaharlarni töğri burçakli köçalar töri bilan qismlarga böliş, turar joylarni majmua tarzida quriş kabi asosiy qoidalar yuzaga keldi. Polislarning öziga xos ramzi bölgan ibodatxonalarning tipik xususiyatlari individuallik bilan qöşilib ketgan, bir tipdagi qurilişlarda yagona order tuzilişidagi nisbat va kölamlarnigina özgartirib takrorlanişi bilan har bir şahar — davlat boş inşootlarida öziga xos me'moriy qiyofalar yaratişga erişildi. Şu jihatdan umumiy tarhli va order elementlari bölgan Afina Afayi (taxm. mil.av. 500—480, Egin o.da), Gera II («Poseydon ibodatxonasi», mil.av. 5-asr 2-çoragi, Poseydoniyada), Zevs (mil. av. 468—456, Olimpiyada) ibodatxonalari öziga xos sifatlari bilan bir-biridan farqlidir.
Mil. av. 6—5-asrlar çegarasida tasviriy san'atda keskin özgarişlar röy berdi, haykaltaroş va rassomlar inson qiyofasi va uning harakatini mukammal ifoda etdilar, fronton, frizlarda köp şaklli lavhalarni dadil bajardilar. Klassika boşida yuzaga kelgan «qat'iy uslub» hususiyatlari közalarga işlangan tasvirlarda aniq ifodasini topdi (Epiktet, Yevtimid, Yefroniy). Qizil şakllar uslubida ijod qilgan Brig afsonaviy mavzular bilan bir qatorda maişiy lavhalar (bazm, maktabdagi maşğulotlar, stadiondagi atletlar)ni ham yaratdi. «Qat'iy uslub» mil. av. 5-asr 1-yarmidagi haykaltaroşlikda ham közga taşlanadi; Egin o.dagi Afina Afayi ibodatxonasi frontoni, Olimpiyadagi Zevs ibodatxonasi fronton va metoplari kabi san'at durdonalari yaratildi. Klassikaning ilk davrida qahramonlar obrazlari bilan bir qatorda kötarinki ruhdagi real obrazlar ham yuzaga keldi (Miron va boşqalar). Inson tanasini mukammal işlanişi yunon san'atiga umrboqiy ğoyalar (gözallikning xunuklik ustidan ğalabasi)ni ifodalaş imkonini berdi. Mil.av. 5-asr örtalarida klassika san'ati («yuksak klassika» deb nomlangan) gullab yaşnadi. Perikl davrida Afina Elladaning siyosiy va badiiy markaziga aylandi. Vayron bölgan Akropolda Fidiy boşçiligida mohir me'morlar va haykaltaroşlar işladi: tasviriy ansambllar hosil qilindi, yangi ibodatxonalar bunyod etildi, haykallar örnatildi, gözallik va uyğunlik tarannum etildi (ma'budlarning yuksak mavqei, tantanalarda viqor bilan yurişlari, kentavrlar bilan olişuvlari va boşqalar). Ozod ellin fuqarolik ruhi, ğoyaviy, axloqiy va jismoniy mukammalligi Fidiy asarlarida, Parfenon bezaklarida, Poliklet haykallari, Polignot közalari, freskalar, terrakota haykallari, relyef va tangalarda yorqin ifodalangan.
Mil.av. 4-asr boşlarida yunon polislari demokratiyasi inqirozi bilan ayrim şaxslar xohişi polislar xohişini siqib çiqardi. Diniy inşootlar quriş örnini insonning kundalik hayoti bilan uzviy boğliq bölgan inşootlar (palestr, teatr va boşqalar) quriş egalladi (jumladan, Epi davrdagi teatr, mil. av. 350—330 va boşqalar).
Vazifasiga mos aniq kompozitsiyali yunon teatrlari jahon me'morligidagi tomoşa inşootlarining keyingi taraqqiyotiga asos böldi. Memorial ansambllarda inson şaxsini abadiylaştiriş an'analari yuzaga keldi (mas, Galikarnasl&t maqbara, taxm. mil.av. 353). Tasviriy san'atda inson xarakteriga qiziqişning ortişi haykaltaroşlik portretlarini rivojlanişini ta'minladi. Afsonaviy kompozitsiyalarda kuraş dramatizmi, insonning ruhiy qudrati va jismoniy şijoatini tasvirlagan Skopas ijodida voqelikdagi qarama-qarşiliklar ötkir ifodasini topdi, bu jihatdan Praksitel haykallari, Lisipp asarlari diqqatga sazovor.
Ellin davri (mil.av. 4-asr oxiri — 1-asr) yunon madaniyati mintaqalarining kengayişi uning Aleksandr davlati va uning vorislari davlati tarkibiga kirgan xalqlar madaniyati bilan özaro qöşilişi bilan belgilanadi (q. Ellinizm). Afina badiiy hayot markazi mavqeini yöqotdi. Kiçik Osiyoning yirik şaharlari yangi qaraş (nuqtai nazar)larni yaratuvçiga aylandi, quriliş beqiyos darajada ösdi, köplab muntazam tarhli yangi şaharlar yuzaga keldi (Istanbul va boşqalar), yirik inşootlar qurildi (Istanbuldagi Faros mayoği), mahobatli me'moriy ansambllar bunyod etildi (Pergamdagi Akropol) oddiy uydan boş saroygaça bölgan turar joy tipi şakllandi, an'anaviy içki hovli tarhli uylar ustunlar bilan öralgan peristilga aylantirildi. Ellin haykallaridagi qiyofalar qörquv, davrni fojiaviy anglaş bilan yöğrilgan. Ellin davri san'atiga mintaqaviy maktablar, yönalişlarning hamda badiiy obrazli masalalarning rangbarangligi xos: haykal portretlar rivojlandi, klassikaning inson — fuqaro uyğunligi örniga buyuklarni uluğlaş qaror topdi. Ijtimoiy kelib çiqişi har xil bölgan odamlarga, ularning yoşidaga xarakterli xususiyatlarga qiziqiş ortdi. Yunoniston Rim tomonidan zabt etilişi bilan ellinlar san'ati ğoliblar madaniyatining rivojlanişi bilan qöşilib, uni özining köp asrlik an'analari bilan boyitdi, şuningdek, özining mustaqilligini ham yöqotib bordi.
Teatri — yunon dramasi va teatri Dionis şarafiga ötkaziladigan qişloq xöjaligi bayramlaridan boşlangan. Uning asosida tabiatning qişki ölik mavsumi va bahorgi uyğoniş davri bilan boğliq qadimiy yer egalarining öyinlari yotadi. Mil.av. 4—1-asrlargaça
Yunon teatri. 1. Getera niqobi. 2. Tropik kahramonniqobi. 3. Andromedaning teatr libosidagi tasviri (vazadagi rasm). 4. Tragik aktyor (fil suyagidan işlangan haykalça).
dramatik çiqişlarda xor asosiy rol öynagan. 6-asrning 2-yarmida alohida ijroçi — aktyor (dramaturgning özi) paydo böldi. Esxil sahnaga 2 aktyorni olib kirdi. Sofokl esa sahna dekoratsiyasida tasviriy bezaklardan keng foydalandi, fojialarda 3 aktyor paydo böldi. Aktyorlar, asosan, niqob kiyib öynaganlar. Teatr yunonlar hayotida alohida örin egalladi. Ayniqsa, quldorlik davri gullagan paytda teatr ahamiyati yanada ortdi. Teatr, asosan, 3 qism: orxestr, tomoşabinlar uçun joy va çodirdan iborat böldi. Bulardan eng qadimiysi orxestryumaloq maydon bölib, unda aktyor va xor ijroçilari tomoşa körsatganlar. Dastlab barça tomoşabin orxestr atrofida ötirganlar, keyinçalik omma uçun alohida joylar ajratilgan. Teatr binolaridan qadimiysi Afinadagi Dionis teatri binosi hisoblanadi. Keyingi eng katta Afina teatri mil.av. 4-asrning 2-yarmida qurildi. Teatrda tragediya va komediyadan taşqari mifologik syujetga ega satirik spektakllar ham qöyilgan. Dastlab ayollar rolini erkaklar niqob kiyib ijro etgan, Esxil, Sofokl, Yevripid, Aristofan kabi buyuk dramaturglarning ijodida Yu. quldorlik demokratiyasining ravnaqi va ziddiyatlari aks etdi. Mifologik syujetli pantomimik raqslar keng tarqaldi. Ularda ayol aktyorlar ham qatnaşdi. Ellinizm davrida (mil. av. 3—1-asrlar) teatr Şarqda yunon madaniyatini tarğib qilişda asosiy vositalardan biriga aylandi. Teatrlar nafaqat yirik savdo markazlarida, balki kiçik şaharlarda ham qurila boşladi. Dionis şarafiga ötkaziladigan bayramlarda tragediya va komediyalar namoyiş etildi. Qişloq komediyasi yöqola bordi. Yangi komediyalar (Menandr, Filemon va boşqalar) özaro hayotiy munosabatlarni, inson içki keçinmalarini aks ettirdi. Mil. av. 5-asrda Yu.da mimlarmaişiy va hajviy harakterdagi kiçik sahnalar yuzaga keldi. Ellinizm davrida ilk bor professional aktyorlar ijod qildi. Aktyorlar uyuşmasi paydo böldi. Bu davrda aktyorlar katta hurmatga, yuridik huquqga ega bölganlar. Tomoşa körsatiş uçun aktyorlar hatto uruş paytlarida ham xohlagan yerlariga boriş, özlari va narsalariga daxlsizlik huquqi berilgan. Aktyorlarning özlari esa har qanday harbiy xizmatdan ozod etilganlar (mil. av. 3-asr boşlarida bu haqda maxsus qonun qabul qilingan). Yu. teatri jahon teatrining rivojlanişida muhim rol öynadi.
Musiqasi. Yu. musiqasini badiiy (mas, «Iliada» «Odisseya») va ilmiy (Platon, Aristotel, Pifagor, Aristoksen) meros hamda tasviriy san'at yodgorliklari orqali tasavvur qiliş mumkin. Yu.da musiqa san'ati ijtimoiy hayotda muhim örin olib, uni örganiş yoşlar tarbiyasi tizimiga kiritilgan, qöşiqçilik va sozandalik böyiça turli musobaqalar ötkazilgan. Turli xalq qöşiqlari — georgik (dehqonçilik bilan boğliq), epitalama (nikoh töylarida aytiladigan), trenos (yiği), embateriy (harbiy) kabi janrlar, Apollon (pean), Dionis (difiramb, fallik^) va boşqalar xudolarga bağişlangan aytimlar keng örin olgan. Şoirxonanda (aed, rapsod — Gomer va boşqalar)lar özi yaratgan epik qöşiqlar va dostonlarni çolğu (torlitirnama forminks va boşqalar)larni çalib ijro etgan. Musiqaning odamlarga sehrli ta'siri, maşhur xonanda va sozandalar (Olimp, Marsiy, Orfey va boşqalar) faoliyatiga doir bir neça rivoyat va afsonalar bizgaça yetib kelgan.
Olimp avlos çaliş yöllarini hamda garmoniya (enarmonika) qonunlarini, lesboslik Terpandr kifarani kaşf qilganlar. Olimpning şogirdi kritlik Talet xor qöşiqçiligini kiritgan. Musiqa, ayniqsa, xor qöşiqçiligi katta ijtimoiy ahamiyatga ega bölib, vatanparvarlik ramzi darajasiga kötarilgan. Harbiy (marşsimon) kuylari bilan birga lirika yönalişidagi janrlar (mas, Sapfoning işqiy qöşiqlari, Pindarning gimn va odştari, elegiya) rivoj topgan.
Yu. tragediya va komediyasida musiqa muhim dramaturgik vazifalarni bajargan. Uning ijodkorlari (Esxil, Frinix, Sofokl, Yevripid va boşqalar) kuylarni ham yaratib, dramatik asarlarga xor va raqslar, yakka xonandalik şakllarini kiritgan. «Antigona» (Sofokl) tragediyasidagi xor Afinaning milliy madhiyasiga aylangan. Ellinizm davrida katta çolğu ansambllar, organ kabi musiqa çolğu asboblari paydo bölgan.
Yu. musiqa madaniyatiga Kiçik Osiyo hamda Yaqin Şarq xalqlari musiqa an'analari ta'sir etgan. Öz navbatida, Yu. musiqasi hamda musiqa nazariyasi Şarq musiqa ilmi (Yunus alKotib, Ibn Surayj, Ishoq alMavsiliy, Forobiy, alKindiy, AbulFaraj, Isfahoniy va boşqalar)da rivoj topgan. 9-asrda Bağdodda Aristotel, Aristoksen, Nikomax, Ptolemey va boşqalarning köpgina musiqa risolalari arab tiliga tarjima qilingan. Forobiy Aristotel tizimini, al-Kindiy yangi platoniklar ğoyalarini rivojlantirgan. Yunoniston musiqa nazariyasida qaror topgan tuşunçalar (musiqa, melodiya, ritm, gamma, monodiya, garmoniya, diatonika va boşqalar) hozirgi musiqaşunoslikda ham joriy etilmoqda.
Ad.: Sergeyev V.S., Istoriya drevney Gretsii, 3 izd. M., 1963; Istoriya filosofii, t. 1, N., 1957; Tronskiy I. M. Istoriya antiçnoy literaturi, L., 1957; Vseobşaya istoriya iskusstv, t.1, M., 1956; Geriman T., Antiçnoye muznkalnoye mgşleniye, L., 1986; Sulaymonova F., Şarq va Ğarb, T., 1998.
Q.: Ellinizm, Me'morlik orderlari, Troya uruşi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮНОНИСТОН, Қадимги Греция, Эллада — Болқон я.о.нинг жан., Эгей денгизидаги ороллар, Фракия соҳиллари, Кичик Осиёнинг ғарбидаги денгиз соҳилида жойлашган қадимий юнон давлатлари ҳудудининг умумий номи.
Тарихи. Археологик маълумотларга кўра, Ю. ҳудудида одамлар палеолит давридан яшаб келмоқда. Халкидика я.о.дан неандерталь одамининг бош суяги чиққан. Неолит даврида Ю. аҳолиси деҳқончилик, чорвачилик билан шуғулланиб, ўтроқ ҳаёт кечирган. Ю.нинг жез даври маданияти шартли равишда Критмикен маданияти ёки Эгей маданияти деб аталган. Мил. ав. 3-минг йиллиқда Ю. этник таркиби рангбаранг(пеласглар, лелеглар ва бошқалар) бўлган; уларни протоюнон қабилалари — ахейлар, ионияликлар сиқиб чиқариб ўз таркибларига сингдириб юборганлар. Мил. ав. тахм. 20—17-асрларда Крит о.да ахейларнинг илк давлатлари (Кнос, Фест, АгиаТриада, Микена, Тиринф, Пилос ва бошқалар) барпо этилган. Мил. ав. тахм. 1260 йил Микена, Тиринф, ва бошқалар давлатлар Трояни босиб олиб, уни вайрон этишган (қ. Троя уруши). Дорий қабилаларининг кириб келиши (мил. ав. тахм. 1200 йил) оқибатида давлатлар парчаланиб, уруғчилик муносабатлари жонланган. Мил. ав. 9-асрга келиб Шим. Ю.да — эолийлар, Ўрта Ю. ва Пелопоннесда — дорийлар, Аттика ва оролларда — ионияликлар истиқомат қилган: 8—6-асрларда юнонлар Ўрта денгиз, Мармар ва Қора денгиз соҳилларини колонизация қилганлар. Бу даврда Ю.да полислар (шаҳар давлатлар) шаклланган. Деҳқонлар ва ҳунармандларнинг уруғ зодагонлари билан кураши натижасига қараб полисдаги давлат ҳокимияти ё демократик (Афинада) ёхуд олигархик (Спарта, Крит о.да) тарзда бўлган. Иқтисодий жиҳатдан тараққий этган полисларда (Коринф, Афина ва бошқалар) қулчилик кенг тарқалган; Спарта, Аргос ва бошқаларда уруғчилик тузуми қолдиқлари сақланиб қолган. Мил. ав. 6-асрда полислар Спарта бошчилигида Пелопоннес иттифоқига ва Фива раҳбарлиги остида Беотия иттифоқига бирлашганлар. 5— 4-асрлар полисларнинг энг равнақ топган даври саналади. У юнонфорс урушларида (500—449) юнонларнинг ғалабаси натижасида Афинанинг юксалиши ва Делос иттифоқининг (Афина бошчилигида) барпо этилиши билан боғлиқ бўлган.
Перикл ҳукмронлиги даври (443— 429) Афина кучқудратининг энг кучайган, сиёсий тузумнинг энг демократлашган ва маданиятнинг равнақ топган даври ҳисобланади. Афина Ю.нинг асосий иқтисодий ва маданий марказига айланади, у денгизда ҳукмронликни ўз қўлига олган. Афина билан Спарта ўртасида Ю.да гегемон бўлиш, савдо йўлларига эгалик қилиш учун кураш Пелопоннес уруши (431—404)га олиб келган, у Афинанинг мағлубияти билан тугаган. Спартанинг юнон давлатлари ички ишларига аралашуви мил. ав. 395—387й.лардаги Коринф урушини келтириб чиқарган. 4-асрда Фива вақтинчалик юксалган. Левктра жангида (мил. ав. 371 йил) фиваликлар Спарта қўшинини тормор келтиришган. 4-аср ўртасида Ю.нинг шим. да Македония юксалган. Унинг подшоҳи Филипп II Херонея жангида (338) юнон шаҳарлари коалицияси устидан ғалаба қозониб Ю.ни тобе этган. Александр (Искандар) салтанати парчалангач, эллинизм даврида (3—2-асрлар) Ю.да ҳукмрон бўлиш учун курашаётган ҳарбийлашган типдаги давлатлар ва иттифоқлар кўп бўлган (Македония, Ахей иттифоқи, Этолия иттифоқи). Мил. ав. 197 йил Киноскефал жангида Рим қўшинлари Македония устидан ғалаба қозонгач, Рим Ю.даги олигархияни қувватлаб, мамлакатнинг ички ишларига аралаша бошлайди. Мил. ав. 148 йил Македония, Иллирия ва Эпир Рим провинциясига айлантирилганлар. 146 йилдан (Ахей иттифоқи римликлар томонидан тормор этилгандан сўнг) Ю.Римга тобе бўлган (мил. ав. 27 йилдан унинг ҳудудида Римнинг Ахайя провинцияси барпо этилган), фақат номига Афинагина эркин шаҳар деб ҳисобланган. Мил. 4-асрдан Ю.Византиянинг асосий таркибий қисмини ташкил этган.
Фалсафаси. Антик фалсафа фалсафа тарихида муҳим ўрин тутади. У аввало, фалсафа тушунчасининг фанга кириб келишига сабабчи бўлди, ҳоз. кунгача бўлган барча фалсафага ҳал қилувчи таъсир кўрсатди. Юз йил давом этган тайёргарлик давридан сўнг юнон фалсафасининг мумтоз даври бошланди. Унинг гуллаб яшнаши мил. ав. 7—6-асрларга тўғри келди, таъсири эса минг йил мобайнида сезилиб турди. Византия ва ислом мамлакатларида юнон фалсафасининг ҳукмрон таъсири кейинги минг йилликда сақланиб қолди; кейинчалик, Ренессанс ва гуманизм даврларида, Европада юнон фалсафасининг уйғониши юз берди, бу эса Ренессанс даври платонизми ва аристотелизмидан бошлаб Европа фалсафий тафаккурининг бутун тараққиётигача бўлган даврдаги ижодий янгиланишларга олиб кедци.
Юнон фалсафаси мил. ав. 6—5-асрларда бутун Ю.даги юнон полислари фалсафасининг давомчиси бўлган мумтоз юнон эллинистик фалсафаси (мил. ав. 4-аср) ва эллинистикРим фалсафасига, яъни мил. ав. 3-асрдан мил. 6-асргача давом этган Рим империясига тарқаган эллинистик фалсафага бўлинади. Эллинистик фалсафа Сократгача бўлган фалсафа (мил.ав. 6—5-асрлар) ва мумтоз (классик) фалсафага (Сократ, Платон, Аристотелъ — мил. ав. 4-аср) ажралади. Сократгача фалсафа, ўз навбатида, космологик (гилозоистик) фалсафага (мил. ав. 6—5-асрлар) ва антропологик фалсафага (мил. ав. 5—4-асрлар) бўлинади.
Юнон фалсафаси илккосмологик— Сократгача фалсафа даври, руҳонийлар билан бирга сиёсий йўналишдаги мутафаккирлар ва етти донишманд томонидан тайёрланган олимлар даври билан бошланади. Улардан бири милетлик Фалес бўлиб, Аристотель уни биринчи файласуф деб ҳисоблаган; у биринчи космолог, торроқ маънода иония натурфалсафаси мактабининг вакили, бу мактабга Анаксимандр, Анаксимен, Ферекид, Диоген ва бошқалар ҳам мансуб эди. Ундан сўнг Элея мактаби вужудга келиб борлиқ фалсафаси билан шуғулланди (мил. ав. 580—430), бу мактабга Ксенофан, Парменид, Элеялик Зенон, Мелисс мансуб эдилар; айни вақтда бу мактаб билан бирга Пифагор мактаби ҳам мавжуд эди. Бу мактаб вакиллари уйғунлик, ўлчов, сон масалалари бўйича тадқиқот олиб бордилар. Бу мактабга Филлолай (мил. ав. 5-аср охири) кротонлик Алкмеон (тахм. мил. ав. 520), мусиқа назариётчиси, файласуф ва математик Архит Тарентский (тахм. мил. ав. 400—365) ва унинг тарафдори ҳайкалтарош Катта Поликлет (мил. ав. 5-аср охири), Гераклит, кейин Эмпедокл ва Анаксагор мансуб эди. Ҳамма нарсани қамраб олувчи қомусий тафаккур эгаси Демокрит, унинг машҳур ўтмишдоши Левкипп ҳамда Демокрит мактаби вакиллари Сократгача космологиянинг охирида турадилар. Шу билан бирга сўнгги даврда антропологик софистикада ривожланиш юз берди (тахм. мил. ав. 475— 375), унинг вакиллари, асосан, Протагор, Горгий, Гиппий, Продик бўлган. Юнон фалсафасининг энг машҳур 3 вакили — Сократ, Платон, Аристотель туфайли Афина тахм. 1000 йил юнон фалсафасининг маркази бўлди.
Тарихда биринчи марта Сократ томонидан инсонни фалсафий англаш масаласи қўйилди. Платон фалсафани тугалланган дунёқараш — сиёсий ва мантиқийэтник система сифатида яратди; Аристотель эса фалсафага ҳақиқий мавжудликни тадқиқийназарий ўрганувчи фан сифатида қаради. Бу 3 машҳур юнон мутафаккирининг ҳар бири ўша вақтдан буён ўзича алоҳида ва турли шаклларда 2 минг йилдан буён жаҳон фалсафасининг ривожланишига таъсир кўрсатиб келади. Юнон фалсафасининг эллинистикрим даври бир-бири билан параллел равишда мавжуд бўлган муҳим фалсафий мактабларнинг пайдо бўлиши билан бошланади (мил. ав. 4-аср); фақат неоплатонизм кейинроқ — 500 йилдан сўнг вужудга келди. Сократ таъсирида бутун бир мактаблар гуруҳи ташкил топади: сократчилар (асосий вакили Ксенофонт), мегар мактаби (унга Эвбулид ва имконият тушунчасининг биринчи назариётчиси Диодор Кронос (мил. ав. 307 йилв.э.) мансуб бўлган), циниклар (Антисфен, Диоген), бирмунча кейинроқ жамиятни диний қайта ўзгартирувчи прузалик Дион Хризост; пировардида кирена мактаби (Аристипп ва Эвгемер). Бу мактаблар унчалик узоқ яшамади. Платон тарафдорлари Платон академияси номи остидаги фалсафий мактабга бирлашдилар (қад. Академия — мил.ав. 348—270, ўрта Академия — мил.ав. 315—215, янги Академия — мил.ав. 160 — мил. 529; ўрта Академиянинг вакиллари — Аркесилай ва Карнеад; янги Академиянинг вакиллари — Цицерон ва Марк Теренций Варрон (мил. ав. 116 — мил. ав. 28); Академиядан кейин («янги»сидан фарқ қилган ҳолда) платонизм вужудга келди. Унга бошқа файласуфлар билан бирга Плутарх (тахм. 45—120) ва Фрасилл (Платон шарҳловчиси) кирган.
Аристотель тарафдорларининг катта қисми аниқ фанлар билан шугулланган, перипатетик деб ном олган машҳур олимлар бўлган; қадимий перипатетиклар билан бирга машҳур ботаник Теофраст, мусиқа назариётчиси Аристоксен (тахм. мил. ав. 350), тарихчи ва сиёсатчи мессиналик Дикеарх; кейинги перипатетиклар орасида физик Стратон, географ ва астроном самослик Аристарх (Стратоннинг шогирди, тахм. мил. ав. 250) ва Клавдий Птолемей (тахм. мил. 150), врач Гален, Аристотелнинг шарҳловчиси Родослик Андроник (тахм. мил.ав. 70) бўлган.
Эпикур асос солган мактаб кенг ёйилди, бу мактабга бошқалар билан бирга Лукреций ҳам мансуб эди. Скептик мактабнинг вакиллари (унга Академия вакилларидан кўплари кирган эди) Пиррон ва кейинчалик врач Секст Эмпирик эди. Стоя мактаби жуда муҳим фалсафийдиний ҳаракатга айланди, неоплатонизм ва христианликнинг пайдо бўлишига қадар мавжуд бўлди. Китионлик Зенон асос солган бу мактабни қадимий Стояда Хризипп адабий жиҳатдан пишитди; ўрта Стояда бошқалар билан бирга Панэций Родослик ва Посидоний бор эди; бу мактабга тарихчи Полибий ҳам яқин турган. Кейинги Стоя даврида, асосан, 3 Рим файласуфи — Сенека, Эпиктет ва Марк Аврелий асосий роль ўйнади.
Неоплатонизмда, унинг асосчиси Плотин фикрича, Рим, Афина, Александрия, Сирос, христиан фалсафий мактаблари бир-биридан фарқ қилади. Плотин билан бирга Порфирий, Прокл, аёлфайласуф Гипатия, Ямвлих, император Юлиан Апостат (332—363), энциклопедист Марциан Капелла (5-асрнинг 1-ярми), Боэций машҳур неоплатончи бўлишган. Эллинизм даврида ғарб ва шарқ дини ҳамда фалсафасини ўзида бирлаштирган гностика ривожланди. Бобил гностикасидан монийлик ва унинг ёруғлик ҳамда зулмат олами ҳақидаги таълимоти пайдо бўлди. Милоднинг биринчи юз йиллиги фалсафаси учун Филоннинг Библияни мажозий, платончастоикча талқини жиддий таъсир кўрсатди. У Александрия мактабига асос солди, унинг анъаналарини александриялик Климент ва Ориген давом эттирди, бу эса ғарб фалсафасига кўпроқ таъсир кўрсатган христиан фалсафасининг бошланғич ҳолати эди. Юнон фалсафасининг турли хил кўринишлари ислом фалсафасида мавжуд, унинг таъсирини ҳинд фалсафасида ҳам пайқаш мумкин.
Адабиёти. Ю.да ёзма бадиий ижоднинг илк намуналари тахм. 2700—2800 йиллар муқаддам пайдо бўла бошлаган. Бу адабиёт мил. ав. 3-асрда Рим маданиятининг барпо этилишида, таркиб топишида ҳам муҳим аҳамият касб этган. «Илиада» ҳамда «Одиссея» достонлари юнон ёзма адабиётининг бизга қадар етиб келган энг қадимий намуналаридир. Бу каби юксак бадиий асарлар узоқ муддатли адабий ҳаракатнинг давоми, унинг етук маҳсули сифатида майдонга келган. «Одиссея» достонида Демодок каби ажойиб бахшилар — рапсодлар ботирлик ҳақида достонлар айтиб, давра аҳлларини ром қилган. Платон, Геродот каби алломалар ва шу замоннинг баъзи ёзувчилари Гомердан илгари Орфей деган шоир яшаб ўтганлигини хабар қиладилар. Бироқ бу шоирнинг гўзал наволари ҳақида афсонавий ривоятлардан бошқа тарих саҳифаларида биронта ҳам мисра сақланиб қолмаган.
Юнон халқи ўртасида кенг тарқалган ривоятларда Орфейдан ташқари яна бир қанча шоирлар: Музе, Эвмолп, Тамир, Олен ва бошқалар тилга олинади.
Барча халқларнинг тарихида бўлгани каби юнон адабиёти ҳам халқ оғзаки ижоди заминида вужудга келган. Тарих саҳифаларида юнон фольклоридан жуда кам намуналар сақланиб келган бўлсада, шуларга асосан ибтидоий қабилачилик даврларида юнон халқининг анъанаси бой ва рангбаранг оғзаки адабиёти — эртаклари, мақоллари, маталлари, топишмоқлари, қўшиқлари бўлганлигини аниқлаш мумкин. Ибтидоий жамиятдаги мавжуд оғзаки адабиёт шу жамият кишиларининг табиат ҳақидаги тушунчаларини ифода этган.
Юнон мифологияси узоқ тарихга эга. Шу узоқ муддат давомида ижтимоий онгнинг ўсиши билан мифлар ҳам ўзгарган, янги маъномазмун касб этган. Юнон кишиси ибтидоий қабилачилик даврида теварак атрофдаги табиий ҳодисаларнинг ҳаммасини жонли ҳис қилиб, уларга сиғинишган, улардан мадад тилашган, ёвуз кучларни мойил қилиш учун қурбонликлар қилинган. Табиат ҳодисалари қаршисида ибтидоий инсоннинг бутун ҳаёти қўрқув ва таҳликада ўтган. Кейинчалик қабилачилик тузумининг емирилиши ва ҳарбий аристократ табақаларнинг кучайиши натижасида қуйи табақа вакилларининг аҳволи янада оғирлашган, бойларнинг зулми кучайган. Бу ҳолат инсонларнинг диний эътиқодларига ҳам ўз таъсирини ўтказган. қадимий инсон тасаввурида фалак ҳукмронлари — одам қиёфасидаги Олимп маъбудалари пайдо бўлган. Зевс — момақалдироқ ҳамда булутлар ҳукмдори, маъбудлар маъбуди; Посейдон — денгиз ҳукмрони; Аид охират хоқони, Зевснинг рафиқаси Гера — осмон маъбудаси, маъбудалар маликаси ва ҳ.к.
Маъбудларни одам қиёфасида тасаввур этиш, ўз навбатида, мифологияни ҳақиқий ҳаётга яқинлаштирган ва унинг образларига чинакам ҳаётийлик бағишлаган. «Илиада» достонида муаллифнинг бутун диққати асарнинг бош қаҳрамони Ахиллнинг ғазабига қаратилган бўлиб, қолган воқеалар фақат 50 кун ичига сиғдирилган. Тингловчи ва китобхон тўла таассуротга эга бўлиши учун асар давомида муаллиф йўлйўлакай чекинишлар ясаб, турлитуман ҳодисалар билан асосий воқеани тўлдириб борган. Худди шу уйғунлик, мухтасарлик «Одиссея» достонида ҳам бор. Жафокаш Одиссейнинг ўз ватанига қайтиши, ҳар сафар мобайнида унинг бошидан кечган мушкулотлар, учраган ажойибот, ғаройиботлар — асарнинг асосий мавзусидир.
Қаҳрамонларнинг қиёфасини улар, нинг табиати, хаттиҳаракатини кўрсатиш бобида — реалистик тавсифи ниҳоятда сезиларли. Достонларда ҳаётнинг турли поғоналарида турувчи илоҳий кучлар, одам болалари: Олимп тоғининг маъбуд ва маъбудалари, девлар, паризодлар афсонавий махлуқлар, подшоҳлар, паҳлавонлар, оддий жангчилар, маликалар, канизаклар, қул ва чўрилар, гўдаклар ва ҳ.к. кўз ўнгида гавдаланади. Юнон халқи асрлар давомида ботирлик ҳақидаги ўз туйғу ва орзуларини ана шундай қаҳрамон номи билан боғлаб келган.
Юнон халқининг ботирлик, ғайрат ва жасорат тушунчаларини ёзувчи Ахилл образида талқин этган бўлса, шу халқнинг ҳаёт бобида орттирган донишмандлиги, ақл ва заковатини Одиссей образи орқали кўрсатган. Бошқа қаҳрамонлардан ташқари (ҳар иккала) достонда иккинчи даражали шахслар бор: Агамемнон — такаббур, Менелай — ботир, Диомед — серғайрат, Нестор — нуроний, Барис — худбин, олифта, Гектор — ориятли ва ҳ.к.
Европа халқлари ўз тараққиётлари давомида катта иштиёқ билан неча бора юнонлар ҳамда римликлар яратган санъат ва адабиётга мурожаат этиб, улар асосида қалбларини безовта қилган туйғу ва ғояларни ҳал этишга уринганлар. Уйғониш даврининг буюк алломалари қўлида антик (қадим) дунёнинг илму фани, санъат ва адабиёти, фалсафий таълимотлари энг кучли қурол бўлиб хизмат қилган. «Уйғониш» сўзининг дастлабки маъноси ҳам қадимги маданиятни қайта тиклаш, янгидан оёққа турғизиш демакдир.
17-аср Европа классицизм адабий оқими ҳам 100—150 йил давомида антик дунё бадиий ижодига тақлид шиори остида ривожланди, бу давр мобайнида қарийб бутун Европа саҳнаси, асосан, Юнон ва Рим трагедиялари мавзулари билан яшади. Эллин маданияти Ўрта Осиё маданиятининг равнақ топишига самарали таъсир этган. Салавкийлар ва ЮнонБақтрия подшолиги ҳукмдорлари даврида Ўрта Осиё, Эрон ва бошқалар ўлкалар аҳолисининг фаол иштирокида шарқий эллинизм маданияти вужудга келди, у юнон маданиятини ҳам бойитди (яна қ. Эллинизм).
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Юнон меъморлари ва тасвирий санъат намояндалари кўп асрлар оша турли халқлар учун гўзаллик, уйғунлик, юксак дид намунасини ўтаган санъат ёдгорликларини яратган. Асарлар асосан содда афсонавий мавзуларга асосланган бўлсада, борлиқ ва инсон мувозанатини ҳис этиб, табиий муҳит, инсон танасининг табиий гўзаллиги ва уйғунлигини англаб акс эттирди. Бу нисбатлар меъморликда ҳам аниқ ифодасини топган. Юнон бадиий ёдгорликлари Болқон я.о. дагина эмас, шунингдек, Кичик Осиё, Жанубий Апеннин я.о., Ўрта денгиз ороллари ҳамда Шим. Қора денгиз соҳилларида ҳам сақланган.
Ю. санъати Микен маданияти негизида пайдо бўлган; микенлар билан мил. ав. 2—1-минг йиллик санъатининг ўзаро боғлиқлиги кулоллик ва меъморлик бўяма нақшларида кўзга аниқ ташланади. Юнон санъати тараққиёти (мил. ав. 11—1-асрлар) тарихан гомер, архаика, классика, эллин каби бир неча даврларга ажратилади.
Гомер даври (мил. ав. 11—8-асрлар) да бўяма нақшли кулоллик тараққий этган, геометрик услуб мил.ав. 7-асргача ҳукм сурган, энг тараққий этган даври (8-аср)да %абр ёдгорликлари вазифасини ўтаган рўзғорга мўлжалланган дипилон кўза ва идишлар безаги, нақш ва инсон шаклининг аниқ ритми, чизиқлар ифодалилиги билан ажралиб туради. Геометрик услубда терракота ҳайкаллар ва идишларга ҳайкалтарошлик безаклари (қопқоқ, шаклдор дасталар) ҳам яратилди. Меъморлик ҳақида маълумотлар деярли йўқ, баъзи бино қолдиқлари, ибодатхоналарнинг терракота модели ва адабий ёзма манбаларда айрим маълумотлар учрайди.
Архаика (мил.ав. 7—6-асрлар) даврида полислар шаклланди, шаҳарлар юзага келди, шаҳарсозликнинг асосий белгилари муқаддас жой (акрополь) ва жамоат савдо марказлари (агора) бўлиб, улар атрофида турар жой мавзелари жойлаштирилган, шаҳарлар бунёд этилган. Етакчи ўринни ибодатхоналар (ҳайкаллари бўлган «худолар уйи») эгаллаган.
Ибодатхоналар билан бир қаторда турли вазифаларни бажарувчи жамоат бинолари (театр, стадион, палестр ва бошқалар) бунёд этилган. Иншоотлар тошдан қуришга ўтилгач, ордер турлари шаклланди (қ. Меъморлик ордерлари), ибодатхоналар бўртма тасвирлар, ҳайкаллар билан безатилди; даҳшатли махлуқлар билан олишаётган худолар ва қаҳрамонлар (Геракл, Тесей, Персей ва бошқалар)нинг қатъий тасвирлари яратилди; уларнинг ҳажмдорлиги ибодатхоналардаги меъморий шакллар билан уйғун. Ионий услубидаги ибодатхоналарнинг ҳайкалтарошлик фризлари динамикаси ва мураккаб композицияси билан ажралиб туради. Дастлабки ўзаро боғланмаган кам шаклли фризлардан ўзаро уйғун ва кўп шаклли яхлит композицияларга ўтиш кузатилади, илк фронтонлардаги рельефлар (Керкира о.даги Артемида ибодатхонаси) думалоқ ҳайкаллар билан алмашади.
Ҳайкалтарошликда кичик бронза ҳайкаллар («Фивалик Аполлон», мил. ав. 7-аср 1-ярми)дан яланғоч ўсмир (курос) лар ва узун кўйлакли қиз (кора)лар шаклини ясашга ўтилди. Ҳаракатсиз шакллар ўрнига ҳаракатларни шартли ифодалаш юзага келди («Делосли Нике», мил. ав. 6-аср ўрталари). Ҳайкалтарошлар инсон мимикасини ифода воситаси сифатида кам қўлласаларда, айни вақтда бой ҳажм, кийимлар бурмаларининг гоҳ қатъий, гоҳ нафис талқини билан ифодали образ қурилишига эришдилар. Архаика ҳайкалларида айрим маҳаллий фарклар кузатилади: ионий услубидаги кора ва курослар лирик ва ҳаётбахш образлари, шаклларнинг майинлиги билан қатъий қиёфали ва кескин шаклли дорий услубидаги ҳайкаллардан ажралиб туради. Бу даврда юнон кўзалари (амфора ва бошқалар) тугал шаклланди, буюмларга бутун юзаси қоплаб гилама усулида мужассамотлар яратилди, шартли қатъий чизиқлар ва геометрик услубдаги нақшлар ўрнини сюжетли саҳналарнинг тез-тез қўлланиши эгаллади. Коринф, кейинроқ Афина (7—6-асрлар)да қора шаклли услуб қарор топди (Клитий, Эксекий, Амасис ва бошқалар), қора шаклли услубдан қизил шаклли услубда кўзалар ясашга ўтиш юзага келди (Андокид ва бошқалар).
Классика (мил. ав. 5-аср — 4-аср 3-чораги)да шаҳарлар ривожланди, мунтазам тарҳли шаҳар типи шаклланди (Милет, Пирей), шаҳарларни тўғри бурчакли кўчалар тўри билан қисмларга бўлиш, турар жойларни мажмуа тарзида қуриш каби асосий қоидалар юзага келди. Полисларнинг ўзига хос рамзи бўлган ибодатхоналарнинг типик хусусиятлари индивидуаллик билан қўшилиб кетган, бир типдаги қурилишларда ягона ордер тузилишидаги нисбат ва кўламларнигина ўзгартириб такрорланиши билан ҳар бир шаҳар — давлат бош иншоотларида ўзига хос меъморий қиёфалар яратишга эришилди. Шу жиҳатдан умумий тарҳли ва ордер элементлари бўлган Афина Афайи (тахм. мил.ав. 500—480, Эгин о.да), Гера II («Посейдон ибодатхонаси», мил.ав. 5-аср 2-чораги, Посейдонияда), Зевс (мил. ав. 468—456, Олимпияда) ибодатхоналари ўзига хос сифатлари билан бир-биридан фарқлидир.
Мил. ав. 6—5-асрлар чегарасида тасвирий санъатда кескин ўзгаришлар рўй берди, ҳайкалтарош ва рассомлар инсон қиёфаси ва унинг ҳаракатини мукаммал ифода этдилар, фронтон, фризларда кўп шаклли лавҳаларни дадил бажардилар. Классика бошида юзага келган «қатъий услуб» ҳусусиятлари кўзаларга ишланган тасвирларда аниқ ифодасини топди (Эпиктет, Евтимид, Ефроний). Қизил шакллар услубида ижод қилган Бриг афсонавий мавзулар билан бир қаторда маиший лавҳалар (базм, мактабдаги машғулотлар, стадиондаги атлетлар)ни ҳам яратди. «Қатъий услуб» мил. ав. 5-аср 1-ярмидаги ҳайкалтарошликда ҳам кўзга ташланади; Эгин о.даги Афина Афайи ибодатхонаси фронтони, Олимпиядаги Зевс ибодатхонаси фронтон ва метоплари каби санъат дурдоналари яратилди. Классиканинг илк даврида қаҳрамонлар образлари билан бир қаторда кўтаринки руҳдаги реал образлар ҳам юзага келди (Мирон ва бошқалар). Инсон танасини мукаммал ишланиши юнон санъатига умрбоқий ғоялар (гўзалликнинг хунуклик устидан ғалабаси)ни ифодалаш имконини берди. Мил.ав. 5-аср ўрталарида классика санъати («юксак классика» деб номланган) гуллаб яшнади. Перикл даврида Афина Элладанинг сиёсий ва бадиий марказига айланди. Вайрон бўлган Акрополда Фидий бошчилигида моҳир меъморлар ва ҳайкалтарошлар ишлади: тасвирий ансамбллар ҳосил қилинди, янги ибодатхоналар бунёд этилди, ҳайкаллар ўрнатилди, гўзаллик ва уйғунлик тараннум этилди (маъбудларнинг юксак мавқеи, тантаналарда виқор билан юришлари, кентаврлар билан олишувлари ва бошқалар). Озод эллин фуқаролик руҳи, ғоявий, ахлоқий ва жисмоний мукаммаллиги Фидий асарларида, Парфенон безакларида, Поликлет ҳайкаллари, Полигнот кўзалари, фрескалар, терракота ҳайкаллари, рельеф ва тангаларда ёрқин ифодаланган.
Мил.ав. 4-аср бошларида юнон полислари демократияси инқирози билан айрим шахслар хоҳиши полислар хоҳишини сиқиб чиқарди. Диний иншоотлар қуриш ўрнини инсоннинг кундалик ҳаёти билан узвий боғлиқ бўлган иншоотлар (палестр, театр ва бошқалар) қуриш эгаллади (жумладан, Эпи даврдаги театр, мил. ав. 350—330 ва бошқалар).
Вазифасига мос аниқ композицияли юнон театрлари жаҳон меъморлигидаги томоша иншоотларининг кейинги тараққиётига асос бўлди. Мемориал ансамблларда инсон шахсини абадийлаштириш анъаналари юзага келди (мас, Галикарнасл&т мақбара, тахм. мил.ав. 353). Тасвирий санъатда инсон характерига қизиқишнинг ортиши ҳайкалтарошлик портретларини ривожланишини таъминлади. Афсонавий композицияларда кураш драматизми, инсоннинг руҳий қудрати ва жисмоний шижоатини тасвирлаган Скопас ижодида воқеликдаги қарама-қаршиликлар ўткир ифодасини топди, бу жиҳатдан Пракситель ҳайкаллари, Лисипп асарлари диққатга сазовор.
Эллин даври (мил.ав. 4-аср охири — 1-аср) юнон маданияти минтақаларининг кенгайиши унинг Александр давлати ва унинг ворислари давлати таркибига кирган халқлар маданияти билан ўзаро қўшилиши билан белгиланади (қ. Эллинизм). Афина бадиий ҳаёт маркази мавқеини йўқотди. Кичик Осиёнинг йирик шаҳарлари янги қараш (нуқтаи назар)ларни яратувчига айланди, қурилиш беқиёс даражада ўсди, кўплаб мунтазам тарҳли янги шаҳарлар юзага келди (Истанбул ва бошқалар), йирик иншоотлар қурилди (Истанбулдаги Фарос маёғи), маҳобатли меъморий ансамбллар бунёд этилди (Пергамдаги Акрополь) оддий уйдан бош саройгача бўлган турар жой типи шаклланди, анъанавий ички ҳовли тарҳли уйлар устунлар билан ўралган перистилга айлантирилди. Эллин ҳайкалларидаги қиёфалар қўрқув, даврни фожиавий англаш билан йўғрилган. Эллин даври санъатига минтақавий мактаблар, йўналишларнинг ҳамда бадиий образли масалаларнинг рангбаранглиги хос: ҳайкал портретлар ривожланди, классиканинг инсон — фуқаро уйғунлиги ўрнига буюкларни улуғлаш қарор топди. Ижтимоий келиб чиқиши ҳар хил бўлган одамларга, уларнинг ёшидага характерли хусусиятларга қизиқиш ортди. Юнонистон Рим томонидан забт этилиши билан эллинлар санъати ғолиблар маданиятининг ривожланиши билан қўшилиб, уни ўзининг кўп асрлик анъаналари билан бойитди, шунингдек, ўзининг мустақиллигини ҳам йўқотиб борди.
Театри — юнон драмаси ва театри Дионис шарафига ўтказиладиган қишлоқ хўжалиги байрамларидан бошланган. Унинг асосида табиатнинг қишки ўлик мавсуми ва баҳорги уйғониш даври билан боғлиқ қадимий ер эгаларининг ўйинлари ётади. Мил.ав. 4—1-асрларгача
Юнон театри. 1. Гетера ниқоби. 2. Тропик каҳрамонниқоби. 3. Андромеданинг театр либосидаги тасвири (вазадаги расм). 4. Трагик актёр (фил суягидан ишланган ҳайкалча).
драматик чиқишларда хор асосий роль ўйнаган. 6-асрнинг 2-ярмида алоҳида ижрочи — актёр (драматургнинг ўзи) пайдо бўлди. Эсхил саҳнага 2 актёрни олиб кирди. Софокл эса саҳна декорациясида тасвирий безаклардан кенг фойдаланди, фожиаларда 3 актёр пайдо бўлди. Актёрлар, асосан, ниқоб кийиб ўйнаганлар. Театр юнонлар ҳаётида алоҳида ўрин эгаллади. Айниқса, қулдорлик даври гуллаган пайтда театр аҳамияти янада ортди. Театр, асосан, 3 қисм: орхестр, томошабинлар учун жой ва чодирдан иборат бўлди. Булардан энг қадимийси орхестрюмалоқ майдон бўлиб, унда актёр ва хор ижрочилари томоша кўрсатганлар. Дастлаб барча томошабин орхестр атрофида ўтирганлар, кейинчалик омма учун алоҳида жойлар ажратилган. Театр биноларидан қадимийси Афинадаги Дионис театри биноси ҳисобланади. Кейинги энг катта Афина театри мил.ав. 4-асрнинг 2-ярмида қурилди. Театрда трагедия ва комедиядан ташқари мифологик сюжетга эга сатирик спектакллар ҳам қўйилган. Дастлаб аёллар ролини эркаклар ниқоб кийиб ижро этган, Эсхил, Софокл, Еврипид, Аристофан каби буюк драматургларнинг ижодида Ю. қулдорлик демократиясининг равнақи ва зиддиятлари акс этди. Мифологик сюжетли пантомимик рақслар кенг тарқалди. Уларда аёл актёрлар ҳам қатнашди. Эллинизм даврида (мил. ав. 3—1-асрлар) театр Шарқда юнон маданиятини тарғиб қилишда асосий воситалардан бирига айланди. Театрлар нафақат йирик савдо марказларида, балки кичик шаҳарларда ҳам қурила бошлади. Дионис шарафига ўтказиладиган байрамларда трагедия ва комедиялар намойиш этилди. Қишлоқ комедияси йўқола борди. Янги комедиялар (Менандр, Филемон ва бошқалар) ўзаро ҳаётий муносабатларни, инсон ички кечинмаларини акс эттирди. Мил. ав. 5-асрда Ю.да мимлармаиший ва ҳажвий ҳарактердаги кичик саҳналар юзага келди. Эллинизм даврида илк бор профессионал актёрлар ижод қилди. Актёрлар уюшмаси пайдо бўлди. Бу даврда актёрлар катта ҳурматга, юридик ҳуқуқга эга бўлганлар. Томоша кўрсатиш учун актёрлар ҳатто уруш пайтларида ҳам хоҳлаган ерларига бориш, ўзлари ва нарсаларига дахлсизлик ҳуқуқи берилган. Актёрларнинг ўзлари эса ҳар қандай ҳарбий хизматдан озод этилганлар (мил. ав. 3-аср бошларида бу ҳақда махсус қонун қабул қилинган). Ю. театри жаҳон театрининг ривожланишида муҳим роль ўйнади.
Мусиқаси. Ю. мусиқасини бадиий (мас, «Илиада» «Одиссея») ва илмий (Платон, Аристотель, Пифагор, Аристоксен) мерос ҳамда тасвирий санъат ёдгорликлари орқали тасаввур қилиш мумкин. Ю.да мусиқа санъати ижтимоий ҳаётда муҳим ўрин олиб, уни ўрганиш ёшлар тарбияси тизимига киритилган, қўшиқчилик ва созандалик бўйича турли мусобақалар ўтказилган. Турли халқ қўшиқлари — георгик (деҳқончилик билан боғлиқ), эпиталама (никоҳ тўйларида айтиладиган), тренос (йиғи), эмбатерий (ҳарбий) каби жанрлар, Аполлон (пеан), Дионис (дифирамб, фаллик^) ва бошқалар худоларга бағишланган айтимлар кенг ўрин олган. Шоирхонанда (аэд, рапсод — Гомер ва бошқалар)лар ўзи яратган эпик қўшиқлар ва достонларни чолғу (торлитирнама форминкс ва бошқалар)ларни чалиб ижро этган. Мусиқанинг одамларга сеҳрли таъсири, машҳур хонанда ва созандалар (Олимп, Марсий, Орфей ва бошқалар) фаолиятига доир бир неча ривоят ва афсоналар бизгача етиб келган.
Олимп авлос чалиш йўлларини ҳамда гармония (энармоника) қонунларини, лесбослик Терпандр кифарани кашф қилганлар. Олимпнинг шогирди критлик Талет хор қўшиқчилигини киритган. Мусиқа, айниқса, хор қўшиқчилиги катта ижтимоий аҳамиятга эга бўлиб, ватанпарварлик рамзи даражасига кўтарилган. Ҳарбий (маршсимон) куйлари билан бирга лирика йўналишидаги жанрлар (мас, Сапфонинг ишқий қўшиқлари, Пиндарнинг гимн ва одштари, элегия) ривож топган.
Ю. трагедия ва комедиясида мусиқа муҳим драматургик вазифаларни бажарган. Унинг ижодкорлари (Эсхил, Фриних, Софокл, Еврипид ва бошқалар) куйларни ҳам яратиб, драматик асарларга хор ва рақслар, якка хонандалик шаклларини киритган. «Антигона» (Софокл) трагедиясидаги хор Афинанинг миллий мадҳиясига айланган. Эллинизм даврида катта чолғу ансамбллар, орган каби мусиқа чолғу асбоблари пайдо бўлган.
Ю. мусиқа маданиятига Кичик Осиё ҳамда Яқин Шарқ халқлари мусиқа анъаналари таъсир этган. Ўз навбатида, Ю. мусиқаси ҳамда мусиқа назарияси Шарқ мусиқа илми (Юнус алКотиб, Ибн Сурайж, Исҳоқ алМавсилий, Форобий, алКиндий, АбулФараж, Исфаҳоний ва бошқалар)да ривож топган. 9-асрда Бағдодда Аристотель, Аристоксен, Никомах, Птолемей ва бошқаларнинг кўпгина мусиқа рисолалари араб тилига таржима қилинган. Форобий Аристотель тизимини, ал-Киндий янги платониклар ғояларини ривожлантирган. Юнонистон мусиқа назариясида қарор топган тушунчалар (мусиқа, мелодия, ритм, гамма, монодия, гармония, диатоника ва бошқалар) ҳозирги мусиқашуносликда ҳам жорий этилмоқда.
Ад.: Сергеев В.С., История древней Греции, 3 изд. М., 1963; История философии, т. 1, Н., 1957; Тронский И. М. История античной литератури, Л., 1957; Всеобшая история искусств, т.1, М., 1956; Гериман Т., Античное музнкальное мьгшление, Л., 1986; Сулаймонова Ф., Шарқ ва Ғарб, Т., 1998.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.