Gul

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 478–479-b. — ziyouz.com

Gul (ﬂ os) — yopiq uruğli ösimliklar (q. Gulli ösimliklar)ning generativ (jinsiy urçiş) organi. G. ösişi çeklangan, şaqli özgargan novda hisoblanadi G. gulband, kosaçabarglar, tojbarglar, çangçilar va uruğçidan taşkil topgan. Kosaçabarglar — G.ning sirtida — birinçi qatorda joylaşadi bargçalardan iborat. Kosaçabarglar, odatda, yaşil, ösimlik turiga qarab soni har xil böladi. Ba'zi ösimliklarda (marmarak, rayhon, nöxat va b.) kosaçabarglar bir-biri b-n qöşilib, birikkan bargli tutaş kosaça, boşqalarida (turp, şaftoli, örik va b.) birikmasdan, ayrikosaça hosil qiladi. Gultoj barglar — kosaçabarglardan içki qavatga joylaşgan gulbarglardan iborat. Rangi har xil. Tojbarglar ham tutaş (peçak, karnaygul, kartoşka va b. gulida) va ayritoj (ösma, ayiqtovon, na'matak va b. gulida) böladi. Çangçilar G.ning çang (mikrospora) hosil qiluvçi qismi. Ular uçinçi qavatni taşkil qiladi. Uruğçi G.ning uruğkurtak (makrospora) hosil qiluvçi qismi bölib, markazda joylaşgan. Kosaçabarglar b-n tojbarglar gulqörğon deyiladi. Kosaçabarglar b-n tojbarglarga aniq ajralgan gulqörğon (örik, olça, şolğom va b. gulida) murakkab, bunday ajralmay, rangi bir xil bölgan gulqörğon oddiy gulqörgon deyiladi. Tojbarglarga öxşaş, oçiq rangli oddiy gulqörğon gultojsimon (lola, piyoz gulida), kosaçaga öxşaş yaşili esa (lavlagi, şöra, otquloq va b. gulida) kosaçasimon gulqörğon deb yuritiladi. Haşarotlar vositasida çanglanadigan G.lar gulqörğoni yaxşi rivojlangan, şamol yordamida çanglanadigan G.larniki esa unça rivojlanmagan yoki butunlay yöqolib ketgan. Gulqörğonsiz yoki faqat uruğçi va çangçilardan iborat gullar (tol, terak, yonğoq kabilarning guli) yalanğoç yoki gulqörğonsiz G.lar deyiladi. G.ning barma qismlari örindiqqa joylaşgan. Örindiq keng va yassi (ayiqtovon, malina), konussimon yoki çöziqroq (yerçoy) yoki, aksinça, botiq (ra'no, na'matak va b.) böladi. Har bir G.da gulband bor. Ba'zan gulband deyarli rivojlanmay, G. töpgul öqidan ösib çiqadi (mas, tizimgul, sebarga guli). Bunday G.lar bandsiz yoki ötroq G.lar deyiladi. G.da uruğçilar va çangçilar bölsa, ikki jinsli (behi, lolaqiz-ğaldoq, piyoz va b.), faqat bittasi bölsa (yonğoq, makkajöxori, tol, qayin va b.), ayrim jinsli yoki bir jinsli G. deyiladi. Bir jinsli G. faqat uruğçilardan iborat bölsa — uruğçili (makkajöxori sötasi), faqat çangçilardan iborat bölsa (makkajöxori rövagi, yonğoq kuçalasi va b.) — çangçili G. deyiladi. G. markazidan ikki va undan köp çiziq ötkazilganda teng simmetrik qismlarga bölinsa, töğri — aktinomorf (olma, örik, na'matak va b.), faqat bitta çiziq b-n simmetrik qismlarga bölinsa, qiyşiq — zigomorf G. (rayhon, yalpiz, itoğiz, jambil va b.) deyiladi. G.larda nasldan-naslga ötadigan doimiy belgilar (G. qismlarning şaqli, rangi, katta-kiçikligi, bir-biriga nisbatan tutgan örni va soni) ğoyat xilma-xil. Ösimliklarning uruğdoşligi va evolyutsiyasini aniqlaşda G.larning ahamiyati katta. G. şamol yoki haşarotlar vositasida çanglanadi. G. çanglanişga turliça moslaşgan. Mac, haşarotlar yordamida çanglanadigan ösimliklarning G.i yirik, hidli, xilma-xil rangda bölib, nektar bezlari şira (nektar) ajratadi. Nektar bezlari G.ning içki qismida bölib, haşarotlar şira olişga qönganda tanasiga çangni yopiştirib olib tarqatadi. Köp ösimliklar (mas, yonğoq, terak, kanop, makkajöxori va b. ğalladoşlar) şamol vositasida çanglanadi. Ularning G.i mayda, körimsiz, rangsiz va hidsiz, çanglari quruq va yengil böladi. Ad.: Xoliqov S., Pratov Ö., Ösimliklar anixuşgiçi, T., 1970; Mavlonov O., Qosimov A., Siddiqov J., Biologiya (ma'lumotnoma), T., 1999.

Q.: Gulli ösimliklar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ГУЛ (ﬂ os) — ёпиқ уруғли ўсимликлар (қ. Гулли ўсимликлар)нинг генератив (жинсий урчиш) органи. Г. ўсиши чекланган, шақли ўзгарган новда ҳисобланади Г. гулбанд, косачабарглар, тожбарглар, чангчилар ва уруғчидан ташкил топган. Косачабарглар — Г.нинг сиртида — биринчи қаторда жойлашади баргчалардан иборат. Косачабарглар, одатда, яшил, ўсимлик турига қараб сони ҳар хил бўлади. Баъзи ўсимликларда (мармарак, райҳон, нўхат ва б.) косачабарглар бир-бири б-н қўшилиб, бириккан баргли туташ косача, бошқаларида (турп, шафтоли, ўрик ва б.) бирикмасдан, айрикосача ҳосил қилади. Гултож барглар — косачабарглардан ички қаватга жойлашган гулбарглардан иборат. Ранги ҳар хил. Тожбарглар ҳам туташ (печак, карнайгул, картошка ва б. гулида) ва айритож (ўсма, айиқтовон, наъматак ва б. гулида) бўлади. Чангчилар Г.нинг чанг (микроспора) ҳосил қилувчи қисми. Улар учинчи қаватни ташкил қилади. Уруғчи Г.нинг уруғкуртак (макроспора) ҳосил қилувчи қисми бўлиб, марказда жойлашган. Косачабарглар б-н тожбарглар гулқўрғон дейилади. Косачабарглар б-н тожбаргларга аниқ ажралган гулқўрғон (ўрик, олча, шолғом ва б. гулида) мураккаб, бундай ажралмай, ранги бир хил бўлган гулқўрғон оддий гулқўргон дейилади. Тожбаргларга ўхшаш, очиқ рангли оддий гулқўрғон гултожсимон (лола, пиёз гулида), косачага ўхшаш яшили эса (лавлаги, шўра, отқулоқ ва б. гулида) косачасимон гулқўрғон деб юритилади. Ҳашаротлар воситасида чангланадиган Г.лар гулқўрғони яхши ривожланган, шамол ёрдамида чангланадиган Г.ларники эса унча ривожланмаган ёки бутунлай йўқолиб кетган. Гулқўрғонсиз ёки фақат уруғчи ва чангчилардан иборат гуллар (тол, терак, ёнғоқ кабиларнинг гули) яланғоч ёки гулқўрғонсиз Г.лар дейилади. Г.нинг барма қисмлари ўриндиққа жойлашган. Ўриндиқ кенг ва ясси (айиқтовон, малина), конуссимон ёки чўзиқроқ (ерчой) ёки, аксинча, ботиқ (раъно, наъматак ва б.) бўлади. Ҳар бир Г.да гулбанд бор. Баъзан гулбанд деярли ривожланмай, Г. тўпгул ўқидан ўсиб чиқади (мас, тизимгул, себарга гули). Бундай Г.лар бандсиз ёки ўтроқ Г.лар дейилади. Г.да уруғчилар ва чангчилар бўлса, икки жинсли (беҳи, лолақиз-ғалдоқ, пиёз ва б.), фақат биттаси бўлса (ёнғоқ, маккажўхори, тол, қайин ва б.), айрим жинсли ёки бир жинсли Г. дейилади. Бир жинсли Г. фақат уруғчилардан иборат бўлса — уруғчили (маккажўхори сўтаси), фақат чангчилардан иборат бўлса (маккажўхори рўваги, ёнғоқ кучаласи ва б.) — чангчили Г. дейилади. Г. марказидан икки ва ундан кўп чизиқ ўтказилганда тенг симметрик қисмларга бўлинса, тўғри — актиноморф (олма, ўрик, наъматак ва б.), фақат битта чизиқ б-н симметрик қисмларга бўлинса, қийшиқ — зигоморф Г. (райҳон, ялпиз, итоғиз, жамбил ва б.) дейилади. Г.ларда наслдан-наслга ўтадиган доимий белгилар (Г. қисмларнинг шақли, ранги, катта-кичиклиги, бир-бирига нисбатан тутган ўрни ва сони) ғоят хилма-хил. Ўсимликларнинг уруғдошлиги ва эволюциясини аниқлашда Г.ларнинг аҳамияти катта. Г. шамол ёки ҳашаротлар воситасида чангланади. Г. чангланишга турлича мослашган. Mac, ҳашаротлар ёрдамида чангланадиган ўсимликларнинг Г.и йирик, ҳидли, хилма-хил рангда бўлиб, нектар безлари шира (нектар) ажратади. Нектар безлари Г.нинг ички қисмида бўлиб, ҳашаротлар шира олишга қўнганда танасига чангни ёпиштириб олиб тарқатади. Кўп ўсимликлар (мас, ёнғоқ, терак, каноп, маккажўхори ва б. ғалладошлар) шамол воситасида чангланади. Уларнинг Г.и майда, кўримсиз, рангсиз ва ҳидсиз, чанглари қуруқ ва енгил бўлади. Ад.: Холиқов С., Пратов Ў., Ўсимликлар анихушгичи, Т., 1970; Мавлонов О., Қосимов А., Сиддиқов Ж., Биология (маълумотнома), Т., 1999.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.