Gumbaz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 497–498-b. — ziyouz.com
Gumbaz — qubba şaqlidagi suyri fazoviy hajmdagi tom. Tarhi aylana, çorsi, töğri törtburçaqli, muntazam köpburçaqli böladi. Şuningdek, köpburçaqli xona va katta inşootlar devorlari ustida, ba'zan ustunlarni birlaştirgan doirasimon qurilma poygumbaz ustida davra körinişida xom ğişt, pişiq ğişt, toş, beton va b. materiallardan sirti silliq, qirrali, qovurğali piltavor körinişida bölişi mumkin. Tarixan G. paydo bölişi (genezisi), taraqqiyot yöllari, zarurati 3 sabab b-n izohlanadi: 1) tabiiy şaroit, hayot taqozosi; 2) mavjud quriliş materiallari imkoniyati; ayniqsa yoğoç tanqis joylarda me'morlar köproq gumbaz tomlarni boğlagan; 3) şaklu şamoyili yuksak badiiy samara bağişlagani, me'moriy obrazi muhtaşam mahobat kasb etgani. G.ning ilk namunalari ibtidoiy odamlar boşpanalari — tabiiy ğorlarda, keyinçalik yertölalarda, yoğoç va xasçöplardan, qamiş, hayvon terisi, kigiz yopilgan ötov kabi kulbalarda mujassam topib, ijtimoiy taraqqiyot mobaynida şaqli murakkablaşa borgan. Dunyo xalqlari me'morligida G.ning oddiy poğonali, davra, suyri, bağal (parus, tromp)larga işlangan va b. turlari uçraydi. G. binoga taşqi va içki tomondan mahobat bağişlaydi. Örta Osiyodagi gumbazlar şaklu şamoyilini kuzatib, tahlil etganda qad. turkiylarning şu yönalişdagi me'moriy ijodkorlikka qöşgan barakali hissasi borligini seziş mumkin. G.lar ibtidosida inson tafakkuri b-n yaratilgan ötov (yurt) körinişi, ya'ni yoğoç, qamiş qurilmalari orqali paxsa, ğiştdan yasalgan döppi (yarim sferik), kulohiy (sferokonik) xajmda mujassam topgan va davr ötişi b-n yangi imkoniyatlar asosida rivojlanib borgan. mksak badiiy mujassamotga aylangan. Yunoniston va Rim me'morligida çorsi, davra xonalar ustini berkitiş uçun yarim sferik (yarim şar) şaqlidagi gumbaz turlari katta jamoat va diniy binolarda keng işlatilgan. Rimdagi Panteon (mil. 125 y.)ning katta davra binosi rotondasi ustiga örnatilgan yarim sferik G. eng qad. gumbaz hisoblanadi. G.ni bildiruvçi italyan atamasi «kupola» (cupola — boçka) jahon me'morligi luğatiga kirgan. Istanbuldagi maşhur Ayo Sofiya ibodatxonasining ulkan G.i ham eng qad. gumbazli binolar qatoriga kiradi. Örta Osiyoda saqlangan qad. me'moriy yodgorliklar — mahobatli jamoat binolari (saroy, masjid, xonaqoq, karvonsaroy, maqbara, hammom va b.), sardobalarda G.ning balxi gumbaz, çarxi gumbaz, çortark gumbaz, çorkunjak gumbaz, piltavor, ğarovli, kuloqiy, mirzoiy, şalğamiy turlari, ayrimlarida qöş (içki va taşqi) G. ham mavjud. Saroy, masjid, Madrasa va b. binolar, maqbaralarning asosiy katta xonasi — xonaqohi mehrobiy G. b-n yopilgan. Balxi G. tuzilişi ança sodda bölib, Madrasa, hammom, karvonsaroy oddiy xonalari, qaznoq va b.da köp qöllanilgan. Çortark G. esa töğri törtburçak şakldagi kiçik xonalarda böladi. Örta Osiyoda G.ning ilk namunalari Oqtepa (Toşkent), Afrosiyob (Samarqand) va Xorazm qal'alarida uçraydi. 10 — 11-a.larda xonaning devor burçagidagi bağali ravoq şaqlida bölib, ustiga G. örnatilgan (q. Somoniylar maqbarasi). 12-a.dan G.lar baland bölişiga ahamiyat berilgan. 14-a.dan murabba tarhli xonalar burçagiga ravoqli bağallar işlana boşlagan, içkarisi gançkor muqarnaslar b-n bezatilgan, G.ning devorga tutaş qismiga muqarnaslar işlangan (q. Yassavip majmuasi). 15-a.dan G. b-n devor ustiga ğölasimon va köp qirrali poygumbaz tiklanib, tepasiga qöş G. boğlangan, G.lar taşqi tomoni ğiştin, sirkor, koşinkor bezatilgan (q. Amir Temur maqbarasi). 16-a.dan içki G. şaqli yanada özgardi, poygumbazlarga darçalar oçildi, qobirğali bezaklar paydo böldi. Zamonaviy binolarda G. temir-beton, armotsement, metall, plastmassadan işlanmoqda (mas, Toşkentdagi Moviy gumbaz qahvaxonasi, Eski jöva bozori). Me'moriy yodgorliklar G.larini ta'mirlaşda milliy me'morlik materiallaridan taşqari, temir-betondan (mas, Toşkentdagi Yunusxon maqbarasi, Samarqanddagi Tillakori va Amir Temur jome masjidi, Imom al-Buxoriy majmuasi va b. G.lari), şuningdek, armotsement konstruksiyalardan (mas, Andijondagi jome masjid va b.) foydalanilmoqda. Mustaqillik davri me'morligining ijobiy badiiy jihatlaridan biri G. şaqlidan dadil va keng foydalanişda kuzatilmoqda. Ayniqsa, Alişer Navoiy nomidagi Özbekistan milliy boğidagi me'moriy şiyponi ustiga örnatilgan piltavor G. juda örinli va xuşbiçim çiqqan. G. şaqlidan foydalaniş me'morlik soxasida yangi-yangi ijodiy imkoniyatlarni oçib bermoqda.
Q.: Amir Temur maqbarasi, Somoniylar maqbarasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУМБАЗ — қубба шақлидаги суйри фазовий ҳажмдаги том. Тарҳи айлана, чорси, тўғри тўртбурчақли, мунтазам кўпбурчақли бўлади. Шунингдек, кўпбурчақли хона ва катта иншоотлар деворлари устида, баъзан устунларни бирлаштирган доирасимон қурилма пойгумбаз устида давра кўринишида хом ғишт, пишиқ ғишт, тош, бетон ва б. материаллардан сирти силлиқ, қиррали, қовурғали пилтавор кўринишида бўлиши мумкин. Тарихан Г. пайдо бўлиши (генезиси), тараққиёт йўллари, зарурати 3 сабаб б-н изоҳланади: 1) табиий шароит, ҳаёт тақозоси; 2) мавжуд қурилиш материаллари имконияти; айниқса ёғоч танқис жойларда меъморлар кўпроқ гумбаз томларни боғлаган; 3) шаклу шамойили юксак бадиий самара бағишлагани, меъморий образи муҳташам маҳобат касб этгани. Г.нинг илк намуналари ибтидоий одамлар бошпаналари — табиий ғорларда, кейинчалик ертўлаларда, ёғоч ва хасчўплардан, қамиш, ҳайвон териси, кигиз ёпилган ўтов каби кулбаларда мужассам топиб, ижтимоий тараққиёт мобайнида шақли мураккаблаша борган. Дунё халқлари меъморлигида Г.нинг оддий поғонали, давра, суйри, бағал (парус, тромп)ларга ишланган ва б. турлари учрайди. Г. бинога ташқи ва ички томондан маҳобат бағишлайди. Ўрта Осиёдаги гумбазлар шаклу шамойилини кузатиб, таҳлил этганда қад. туркийларнинг шу йўналишдаги меъморий ижодкорликка қўшган баракали ҳиссаси борлигини сезиш мумкин. Г.лар ибтидосида инсон тафаккури б-н яратилган ўтов (юрт) кўриниши, яъни ёғоч, қамиш қурилмалари орқали пахса, ғиштдан ясалган дўппи (ярим сферик), кулоҳий (сфероконик) хажмда мужассам топган ва давр ўтиши б-н янги имкониятлар асосида ривожланиб борган. мксак бадиий мужассамотга айланган. Юнонистон ва Рим меъморлигида чорси, давра хоналар устини беркитиш учун ярим сферик (ярим шар) шақлидаги гумбаз турлари катта жамоат ва диний биноларда кенг ишлатилган. Римдаги Пантеон (мил. 125 й.)нинг катта давра биноси ротондаси устига ўрнатилган ярим сферик Г. энг қад. гумбаз ҳисобланади. Г.ни билдирувчи итальян атамаси «купола» (cupola — бочка) жаҳон меъморлиги луғатига кирган. Истанбулдаги машҳур Аё София ибодатхонасининг улкан Г.и ҳам энг қад. гумбазли бинолар қаторига киради. Ўрта Осиёда сақланган қад. меъморий ёдгорликлар — маҳобатли жамоат бинолари (сарой, масжид, хонақоқ, карвонсарой, мақбара, ҳаммом ва б.), сардобаларда Г.нинг балхи гумбаз, чархи гумбаз, чортарк гумбаз, чоркунжак гумбаз, пилтавор, ғаровли, кулоқий, мирзоий, шалғамий турлари, айримларида қўш (ички ва ташқи) Г. ҳам мавжуд. Сарой, масжид, Мадраса ва б. бинолар, мақбараларнинг асосий катта хонаси — хонақоҳи меҳробий Г. б-н ёпилган. Балхи Г. тузилиши анча содда бўлиб, Мадраса, ҳаммом, карвонсарой оддий хоналари, қазноқ ва б.да кўп қўлланилган. Чортарк Г. эса тўғри тўртбурчак шаклдаги кичик хоналарда бўлади. Ўрта Осиёда Г.нинг илк намуналари Оқтепа (Тошкент), Афросиёб (Самарқанд) ва Хоразм қалъаларида учрайди. 10 — 11-а.ларда хонанинг девор бурчагидаги бағали равоқ шақлида бўлиб, устига Г. ўрнатилган (қ. Сомонийлар мақбараси). 12-а.дан Г.лар баланд бўлишига аҳамият берилган. 14-а.дан мурабба тарҳли хоналар бурчагига равоқли бағаллар ишлана бошлаган, ичкариси ганчкор муқарнаслар б-н безатилган, Г.нинг деворга туташ қисмига муқарнаслар ишланган (қ. Яссавип мажмуаси). 15-а.дан Г. б-н девор устига ғўласимон ва кўп қиррали пойгумбаз тикланиб, тепасига қўш Г. боғланган, Г.лар ташқи томони ғиштин, сиркор, кошинкор безатилган (қ. Амир Темур мақбараси). 16-а.дан ички Г. шақли янада ўзгарди, пойгумбазларга дарчалар очилди, қобирғали безаклар пайдо бўлди. Замонавий биноларда Г. темир-бетон, армоцемент, металл, пластмассадан ишланмоқда (мас, Тошкентдаги Мовий гумбаз қаҳвахонаси, Эски жўва бозори). Меъморий ёдгорликлар Г.ларини таъмирлашда миллий меъморлик материалларидан ташқари, темир-бетондан (мас, Тошкентдаги Юнусхон мақбараси, Самарқанддаги Тиллакори ва Амир Темур жоме масжиди, Имом ал-Бухорий мажмуаси ва б. Г.лари), шунингдек, армоцемент конструкциялардан (мас, Андижондаги жоме масжид ва б.) фойдаланилмоқда. Мустақиллик даври меъморлигининг ижобий бадиий жиҳатларидан бири Г. шақлидан дадил ва кенг фойдаланишда кузатилмоқда. Айниқса, Алишер Навоий номидаги Ўзбекистан миллий боғидаги меъморий шийпони устига ўрнатилган пилтавор Г. жуда ўринли ва хушбичим чиққан. Г. шақлидан фойдаланиш меъморлик сохасида янги-янги ижодий имкониятларни очиб бермоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.