Gumbaz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 498–499-b. — ziyouz.com
Gumbaz (geol.) — toğ jinslarining yotiş şaqli. G. braxiantiklinalning uzviy hodisasi sifatida platforma mavjud bölgan yoki ularga yaqin şaroitlarda qoyali massiv, fundamentning nuragan börtigi, lakkolitlar va b. ustida hosil böladi. 1) Vulkanik magmatik G. — otilib çiqqan jinslarning katta, töntarilgan qozon şaqlidagi jism körinişida yotişi. Yonbağri tik, bal. 800 m gaça. Yer yuzasiga vulkan böğzidan yopişqoq nordon lavaning siqilib çiqişidan vujudga keladi. Köpinça öziga xos radial va konsentrik körinişida yoriqçalar böladi. 2) Granit-gneysli (gneysli) G. — markaziy qismi asosan qiya yotgan granit-gneys yoki ba'zida granit yorib kirgan gneyslardan tuzilgan Yer pöstining kötarilgan qatlamlari. Gneys yadrosining periferiyasi quyi darajada metamorfizmga uçragan mayda burmali, gumbaz markaziga nişab kristalli slanetslardan iborat. Köproq qad. platforma qalqonlarida uçraydi. Köndalang kesimi bir neça önlab km ga çöziladi. 3) Tektonik G. — gumbaz markazidan barça tomonga qiya tuşgan Yer pösti qatlamlarining katta yoki kiçikroq şakldagi kötarilmasi. Köndalang kesimi önlab (goho yuzlab) km ga çöziladi. Asosan platformalarda uçraydi. 4) Tuzli G. — yadrosi toş-tuz yoki boşqa tuzlardan iborat jins qatlamlari dumaloq şakldagi kötarilma. Boşqa çökindi jinslarga nisbatan ziçligining kamligi va öta qayişqoqligi sababli tuzning yuqoriga kötarilişi va singişi natijasida hosil böladi. Platforma botiklaridagi kristalli qobiqning çuqur çökkan joylarida keng tarqalgan. Tuzli G. bor joylarda köpinça neft va gaz konlari ham böladi (Emba—Qozoğistonda, Galf-Kost — AQŞda).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУМБАЗ (геол.) — тоғ жинсларининг ётиш шақли. Г. брахиантиклиналнинг узвий ҳодисаси сифатида платформа мавжуд бўлган ёки уларга яқин шароитларда қояли массив, фундаментнинг нураган бўртиги, лакколитлар ва б. устида ҳосил бўлади. 1) Вулканик магматик Г. — отилиб чиққан жинсларнинг катта, тўнтарилган қозон шақлидаги жисм кўринишида ётиши. Ёнбағри тик, бал. 800 м гача. Ер юзасига вулкан бўғзидан ёпишқоқ нордон лаванинг сиқилиб чиқишидан вужудга келади. Кўпинча ўзига хос радиал ва концентрик кўринишида ёриқчалар бўлади. 2) Гранит-гнейсли (гнейсли) Г. — марказий қисми асосан қия ётган гранит-гнейс ёки баъзида гранит ёриб кирган гнейслардан тузилган Ер пўстининг кўтарилган қатламлари. Гнейс ядросининг периферияси қуйи даражада метаморфизмга учраган майда бурмали, гумбаз марказига нишаб кристалли сланецлардан иборат. Кўпроқ қад. платформа қалқонларида учрайди. Кўндаланг кесими бир неча ўнлаб км га чўзилади. 3) Тектоник Г. — гумбаз марказидан барча томонга қия тушган Ер пўсти қатламларининг катта ёки кичикроқ шаклдаги кўтарилмаси. Кўндаланг кесими ўнлаб (гоҳо юзлаб) км га чўзилади. Асосан платформаларда учрайди. 4) Тузли Г. — ядроси тош-туз ёки бошқа тузлардан иборат жинс қатламлари думалоқ шаклдаги кўтарилма. Бошқа чўкинди жинсларга нисбатан зичлигининг камлиги ва ўта қайишқоқлиги сабабли тузнинг юқорига кўтарилиши ва сингиши натижасида ҳосил бўлади. Платформа ботикларидаги кристалли қобиқнинг чуқур чўккан жойларида кенг тарқалган. Тузли Г. бор жойларда кўпинча нефть ва газ конлари ҳам бўлади (Эмба—Қозоғистонда, Галф-Кост — АҚШда).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.