Gumbaz (geologiya)

Gumbaz (geologiyada) — toğ jinslarining öziga xos yotiş şakli: Yer pösti qatlamlari markaziy qismda kötarilib, undan barça tomonlarga qiya tuşadi. ÖzME'ga köra, gumbazlar braxiantiklinal burmalar bilan çambarças boğliq bölib, platforma yoki unga yaqin şaroitlarda qoyali massivlar, fundamentning börtib çiqqan qismlari, lakkolitlar va boşqa tuzilmalar ustida hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, texnik jihatdan gumbaz — çöqqilarida bir-birini kesib ötuvçi simmetrik antiklinallar tizimi; yer yuzasiga parallel kesimda u konsentrik halqalar körinişida böladi, ustki qismi yemirilgan gumbazda esa eng yoş qatlamlar çetda, eng qadimgilari markazda joylaşadi.1

ÖzME gumbazlarning törtta asosiy turini ajratadi.

Vulkanik (magmatik) gumbaz — yuzaga çiqqan jinslarning töntarilgan qozonga öxşaş yirik jism şaklidagi yotişi. Uning yon bağirlari tik, balandligi 800 m gaça boradi. U vulkan böğzidan yopişqoq nordon lavaning siqilib çiqişidan hosil böladi va köpinça radial hamda konsentrik yoriqlar bilan kesilgan böladi.

Granit-gneysli gumbaz — markaziy qismi granit-gneys yoki granit yorib kirgan gneyslardan iborat kötarilgan qatlamlar. Gneys yadrosi atrofida kam özgargan, mayda burmalangan, markazga qiya tuşgan kristalli slanetslar joylaşadi. Bunday gumbazlar köproq qadimgi platformalarning qalqonlarida uçraydi, köndalangiga bir neça ön kilometrga çözilişi mumkin.

Tektonik gumbaz — markazidan barça tomonga qiya tuşgan qatlamlarning turli kattalikdagi kötarilmasi. Köndalang ölçami önlab, ba'zan yuzlab kilometrga yetadi; asosan platformalarda uçraydi.

Tuz gumbazi — yadrosi toştuz yoki boşqa tuzlardan tarkib topgan dumaloq kötarilma. Tuz atrofidagi çökindi jinslarga nisbatan yengilroq va öta plastik bölgani uçun yuqoriga kötarilib, ustidagi qatlamlarni yorib kiradi. ÖzME'ga köra, bunday gumbazlar platforma botiqlarining kristalli asosi çuqur çökkan joylarida keng tarqalgan.

Inglizça Vikipediya gumbazlar paydo bölişining bir neça yölini sanaydi. Ikki yönalişdagi gorizontal kuçlanişlar ustma-ust tuşganda burmalar kesişib, botiqlar va gumbazlar tizimi hosil böladi. Diapirizmda ziçligi kamroq material — masalan, tuz yoki qisman erigan jins — ustidagi qatlamlarni yorib yuqoriga kötariladi. Magmaning qatlamli çökindi jinslar orasiga kirib qotişi lakkolitlar va gumbazlarni vujudga keltiradi. Yirik meteorit zarbasidan keyin krater markazining kötarilişi ham gumbazsimon tuzilma yaratadi.

Gumbazlar foydali qazilmalar qidiruvida muhim örin tutadi. ÖzME'ga köra, tuz gumbazlari bor hududlarda köpinça Neft va gaz konlari ham uçraydi; Qozoğistondagi Emba va AQŞdagi Meksika qöltiği sohili bunga misol.