Gunglik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 504-b. — ziyouz.com
Gunglik GUNGLIK, karsoqovlik — tuğma yoki çaqaloklik davrida röy bergan karlik va şuning oqibatida kelib çiqqan soqovlik. G. eşitiş kobiliyati saqlangan va aqliy zaif kişilardagi soqovliqdan hamda ruhiy karlikdan (nutqni ilğab olişning buzilişi) farq qiladi. Tuğma kar bolaning tili mustaqil çiqmaydi (q. Karlik), çunki u tevarak-atrofdagi kişilar sözini eşitmaydi. Soğlom bola tevarak-atrofdagi kişilar sözini eşitib, taqlid qiladi va şu tariqa gapirişni örganadi. Demak, quloği eşitmasa, bola gapira olmaydi. «Tili çiqmagan» yoki endigina «Tili çiqayotgan» bolaning quloği eşitmay qolsa, bu G.ga sabab böladi. Bola erta kar bölib qolsa, orttirgan söz boyligini asta-sekin unutib, gung bölib qoladi. G. bolaning yoşligida bölib ötgan kasalliklari: meningit, qizamiq, gripp, skarlatina, eşitiş a'zosining tuğma anomaliyalari va şikastlanişlari natijasida röy beradi. Bolaning gungligi qança tez va erta aniqlansa, uni bu darddan foriğ qiliş mumkin. Hoz. zamon tekşiruv usullari hatto emadigan bolaning ham eşituv darajasi qançalik pasayganini aniqlay oladi. G.da eşitişni tiklaş yoki yaxşilaşga qaratilgan çora-tadbirlar hammavaqt ham tayinli samara beravermaydi. Şunga qaramay gung bolalarni yozma va oğzaki nutqqa örgatadigan maxsus surdologik (lot. surdos — karlik sözidan) muassasalar mavjud; 16-a. dayoq gung bolalarni öqitiş uçun qöl yoki barmoq alifbosi tavsiya etilgan. Gung bolalar maxsus usulda öqitiladi. Öqitiş qança erta boşlansa, şunça yaxşi natija beradi. ÖzR viloyatlarida, şuningdek, Toşkent ş.da ham gung bolalarga möljallangan maxsus maktab va maktabgaça tarbiya muassasalari mavjud (yana q. Karlar maktabi). Qöçqor Mirazizov.
Q.: Karlar maktabi, Karlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУНГЛИК, карсоқовлик — туғма ёки чақалоклик даврида рўй берган карлик ва шунинг оқибатида келиб чиққан соқовлик. Г. эшитиш кобилияти сақланган ва ақлий заиф кишилардаги соқовлиқдан ҳамда руҳий карликдан (нутқни илғаб олишнинг бузилиши) фарқ қилади. Туғма кар боланинг тили мустақил чиқмайди (қ. Карлик), чунки у теварак-атрофдаги кишилар сўзини эшитмайди. Соғлом бола теварак-атрофдаги кишилар сўзини эшитиб, тақлид қилади ва шу тариқа гапиришни ўрганади. Демак, қулоғи эшитмаса, бола гапира олмайди. «Тили чиқмаган» ёки эндигина «Тили чиқаётган» боланинг қулоғи эшитмай қолса, бу Г.га сабаб бўлади. Бола эрта кар бўлиб қолса, орттирган сўз бойлигини аста-секин унутиб, гунг бўлиб қолади. Г. боланинг ёшлигида бўлиб ўтган касалликлари: менингит, қизамиқ, грипп, скарлатина, эшитиш аъзосининг туғма аномалиялари ва шикастланишлари натижасида рўй беради. Боланинг гунглиги қанча тез ва эрта аниқланса, уни бу дарддан фориғ қилиш мумкин. Ҳоз. замон текширув усуллари ҳатто эмадиган боланинг ҳам эшитув даражаси қанчалик пасайганини аниқлай олади. Г.да эшитишни тиклаш ёки яхшилашга қаратилган чора-тадбирлар ҳаммавақт ҳам тайинли самара беравермайди. Шунга қарамай гунг болаларни ёзма ва оғзаки нутққа ўргатадиган махсус сурдологик (лот. сурдос — карлик сўзидан) муассасалар мавжуд; 16-а. даёқ гунг болаларни ўқитиш учун қўл ёки бармоқ алифбоси тавсия этилган. Гунг болалар махсус усулда ўқитилади. Ўқитиш қанча эрта бошланса, шунча яхши натижа беради. ЎзР вилоятларида, шунингдек, Тошкент ш.да ҳам гунг болаларга мўлжалланган махсус мактаб ва мактабгача тарбия муассасалари мавжуд (яна қ. Карлар мактаби). Қўчқор Миразизов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.