Gunnlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 504–506-b. — ziyouz.com
Gunnlar GUNNLAR, hunnlar (lot. Hunni) — mil. 2 — 4-a.larda turkiy hunlarning Uraloldi va Volga böyidagi öğur (ugor) qabilalari b-n aralaşuvidan taşkil topgan xalq. Mil. 1-a.dahunlar Markaziy Möğulistondan Junğoriyaga siqib çiqarilgan. Mil. 155 —160 y.lardahunlarning katta qismi Uraloldi va Volga böyiga kelib mahalliy öğur qabilalari b-n yagona qabila ittifoqiga birlaşgan va şundan e'tiboran Ğarb tarixiy manbalarida gunnlar deb atala boşlagan. G.ning kelib çiqişi haqidagi uşbu qaraş rus olimi K. A. Inostransev tomonidan olğa surilib, u yagona turkiyzabon xalq — hunlarning ğarbiy tarmoğini — G., şarqiy tarmoğini — hunlar deb ataşni taqlif etgan. Bu fikrni köpçilik olimlar (S. V. Kiselyov, M. I. Artamonov, L. R. Kizlasov, N. Ya. Merpert, L. N. Gumilyov (Rossiya), Mak-Govern (Angliya), Ye. Pritsak (Çexiya) va b. qöllab-quvvatlaşgan. M. Aji (Rossiya) G.ni Daşti Qipçoq aholisi — qipçoqlar deb ataydi. 4-a.ning 70-y.larida G.ning ğarbga tomon ommaviy suratda siljişi boşlangan. G. alanlarni tobe etib, Balombir boşçiligida Don daryosidan ötganlar va Ermanarix davlatini agdarib (375) ostgotlarning katta qismini böysundirişgan hamda 376 y.da vestgopiarim Frakiyaga çekinişga majbur qilişgan (q. Xalqlarning buyuk köçişi). UP y. G. bevosita Rim imperiyasi b-n yuzma-yuz kelişgan. Kuçli otliq qöşinga ega bölgan köçmançi G.ning şiddat b-n olğa yurişlari zamondoşlarida ulkan taassurot krldirgan. Bu yurişlar tafsiloti Ammian Marsellin (4-a) va Iordan (6-a.) asarlarida ança batafsil yoritilgan. Ularning xabar berişlariça, G.ning hayoti ovçilik b-n ötgan, ular imoratlar qurişmagan, öqlarini paykoni uçun temir örniga suyakdan foydalanişgan, qabila boşliqlari (yölboşçilar) ning merosiy hokimiyatidan bexabar bölişgan. Aftidan köproq bu hol hunlar atrofiga uyuşgan öğurlarga tegişli bölgan; G. ga tobe hududlardan topilgan 2 — 5-a.larga oid moddiy madaniyat yodgorliklari G.da qadimdan öziga xos madaniyat mavjud ekanligidan darak beradi. Ov qiladigan yerlar va yaylovlarga bölgan ehtiyoj G.ning Yevropaga bostirib kirişlarining asosiy sababi edi. Ğarbiy Rim imperiyasi G.dan germanlar va xalq harakatlariga qarşi kuraşda ittifoqçi sifatida foydalandi (G.ni Pollensiya yaqinida 402 y.da Alarixni, 406 y. Etruriyada Radagaysni, 434 y. burgundlarni tor-mor etişda iştirok etişlari va b.). 395 — 397 y.larda G. Suriya, Kappadokiya va Mesopotamiyani talon-toroj etişgan, 408 y. Frakiyaga, 415 y. Illiriyaga bostirib kirişgan. 420 y.ga kelib Pannoniyada örnaşib olganlar. Podşo Rugila (vafoti 434 y.)ning jiyani Attila davri gunn qabilalar ittifoqining hududiy jihatdan eng kengaygan va harbiy qudrati eng yuksalgan payti bölgan. 445 y. Attila taxtdoşi va amakivaççasi Bledani qatl etib, butun hokimiyatni öz qöliga olgan; 448 y.ga kelib şarqiy viloyatlarda akatsirlar (M. I. Artamonov ularni G.ning bir qismi deb hisoblaydi)ning separatik harakatlari barham topgan. G.ning asosiy yer-mulklari va podşoning qarorgohi Pannoniyada joylaşgan. G. 447 y. Attila yölboşçiligida Şarqiy Rim imperiyasiga yuriş qilib, Konstantinopol ostonalarigaça yetib borganlar. Vizantiya elçisi Prisk Attila b-n sulh bitimi tuziş haqida kelişib olgan, unga köra ilgaridan Vizantiya tölab kelayotgan tovon miqdori oşirilgan. 451 y. Attila öziga tobe bölgan barça qabilalarni töplab Galliyatya bostirib kirgan, yölida duç kelgan Mets, Strasburg, Vorms, Mayns va b. şaharlarni esa vayron qilgan. G. Orleanni qamal qilişgan, 451 y. 15 iyunda Katalaun jangiyaa ular Ğarbiy Rim imperiyasi va uning ittifoqçilaridan taşkil topgan qöşin b-n töqnaşgan; 452 y. Italiyaga bostirib kirgan G. Akvileya va Milanni talon-toroj etişgan. Rimni qamal qilişganda Rim papasi Lev (Leon) I Attila oldida tiz çökib, katta tovon evaziga sulh tuzilişiga erişgan. Şunday qilib Yoyiq (Ural) daryosidan Reyn daryosigaça çözilgan ulkan hudud G. saltanati qöl ostiga kirgan. Attila davrida G.dagi ijtimoiy tuzum ularning Uraloldida yaşagan ajdodlarining tuzumidan köp jihatdan farq qilgan. Mulkiy tabaqalaniş kuçaygan. Priskning ma'lumotiga köra, Attilaning qarorgohi yoğoçdan yasalgan ulkan saroydan iborat bölgan, G.da patriarxal qulçilik keng tarqalgan. Yölboşçilar hokimiyati endilikda merosiy bölgan. Biroq G. Yevropa şaroitida ham köçmançi hayot tarzini özgartirmaganlar. Ularning ijtimoiy-jamoa tuzumi xarbiy demokratiya bosqiçida bölgan. Tobe etilgan qabilalar G.ga soliq tölab, ularning harbiy yurişlarida iştirok etişardi. Qadimdan 1. yagona osmon ruhi — i angriga sajda qilib, tangriçilik diniga e'tiqod qilişgan. Ba'zi tadqiqotçilar (M. Aji) fikriga köra, xristian dinining juda köp ramzlari (mas, xoç, ibodatxonalar, ibodatlar, ikonalar, çerkov qönğiroqlari va b.) mil. 4-a.da G. b-n kelgan. G. bolani beşikka belaganlar, ot gqiladştini yeb, sutini içganlar. Attilaning vafotidan söng (453) öğillari örtasida taxt uçun boşlangan özaro nizo G.ga tobe bölgan va gunn qabilalar ittifoqiga kiruvçi gepidlar va b. qad. german qabilalarining qözğolon kötarişlariga sabab bölgan. Nedao daryosi böyida (Pannoniyada) G. yengilgan, qabilalar ittifoqi tarqab ketgan. G. Qora dengiz buylariga çekingan, lekin bu yerdagi uğur qabilalari ularni tinç qöymagaç, yana ğarbga tomon yöl olganlar. 469 y. Frakiya hududiga kirganlarida, Vizantiya tomonidan töxtatilganlar. G.ning Ğarbiy Yevropaga qilgan yurişlari Ğarbiy Rim imperiyasining tanazzulga uçraşiga, eski ijtimoiy tuzum — quldorlik tuzumining örniga yangi ijtimoiy munosabatlarning şakllanişiga turtki bölgan. G. nomi garçi ba'zan örta asr mualliflari tomonidan köpgina köçmançi qabilalarni majoziy ma'noda ataş uçun qöllangan bölsada, G. xalq sifatida barham topgan. G.ning qolgan-qutganlari Volga bulğorlari tazyiqi ostida şim. ga siljib çuvaş xalqi etnogenezida iştirok etganlar. G.ning maxsus tarmoğini aftidan Doğiston G.i (avarlar) taşkil etgan. 5-a.da ular dastlab, sosoniylarga qarşi qözğolon kötargan armanlarni qöllab-quvvatlaşgan, keyinçalik esa Kavkaz Albaniyasilagi qözğolonni bostiriş uçun sosoniylarga yollanganlar. Darbandning şim.da, markazi Varaçan ş. bölgan kiçik podşoxlik (7-a.da xazarlarga vassal bölgan) G. b-n boğliq bölgan deb taxmin etiş mumkin. Yevropa xalqlari adabiyoti, san'ati (rassomlik, haykaltaroşlik, teatr) da G. b-n, xususan, Attila b-n boğliq juda köplab asarlar yaratilgan. Ad.: Inostransev K. A., Xunnu i gunni, L., 1926; Gumilyov L. N., Xunnu. Sredinnaya Aziya v dr. vremena, M., 1960; Iordan, O proisxojdenii i deyaniyax getov, M., 1960. Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУННЛАР, ҳуннлар (лот. Hunni) — мил. 2 — 4-а.ларда туркий ҳунларнинг Уралолди ва Волга бўйидаги ўғур (угор) қабилалари б-н аралашувидан ташкил топган халқ. Мил. 1-а.даҳунлар Марказий Мўғулистондан Жунғорияга сиқиб чиқарилган. Мил. 155 —160 й.лардаҳунларнинг катта қисми Уралолди ва Волга бўйига келиб маҳаллий ўғур қабилалари б-н ягона қабила иттифоқига бирлашган ва шундан эътиборан Ғарб тарихий манбаларида гуннлар деб атала бошлаган. Г.нинг келиб чиқиши ҳақидаги ушбу қараш рус олими К. А. Иностранцев томонидан олға сурилиб, у ягона туркийзабон халқ — ҳунларнинг ғарбий тармоғини — Г., шарқий тармоғини — ҳунлар деб аташни тақлиф этган. Бу фикрни кўпчилик олимлар (С. В. Киселёв, М. И. Артамонов, Л. Р. Кизласов, Н. Я. Мерперт, Л. Н. Гумилёв (Россия), Мак-Говерн (Англия), Е. Прицак (Чехия) ва б. қўллаб-қувватлашган. М. Ажи (Россия) Г.ни Дашти Қипчоқ аҳолиси — қипчоқлар деб атайди. 4-а.нинг 70-й.ларида Г.нинг ғарбга томон оммавий суратда силжиши бошланган. Г. аланларни тобе этиб, Баломбир бошчилигида Дон дарёсидан ўтганлар ва Эрманарих давлатини агдариб (375) остготларнинг катта қисмини бўйсундиришган ҳамда 376 й.да вестгопыарим Фракияга чекинишга мажбур қилишган (қ. Халқларнинг буюк кўчиши). УП й. Г. бевосита Рим империяси б-н юзма-юз келишган. Кучли отлиқ қўшинга эга бўлган кўчманчи Г.нинг шиддат б-н олға юришлари замондошларида улкан таассурот крлдирган. Бу юришлар тафсилоти Аммиан Марцеллин (4-а) ва Иордан (6-а.) асарларида анча батафсил ёритилган. Уларнинг хабар беришларича, Г.нинг ҳаёти овчилик б-н ўтган, улар иморатлар қуришмаган, ўқларини пайкони учун темир ўрнига суякдан фойдаланишган, қабила бошлиқлари (йўлбошчилар) нинг меросий ҳокимиятидан бехабар бўлишган. Афтидан кўпроқ бу ҳол ҳунлар атрофига уюшган ўғурларга тегишли бўлган; Г. га тобе ҳудудлардан топилган 2 — 5-а.ларга оид моддий маданият ёдгорликлари Г.да қадимдан ўзига хос маданият мавжуд эканлигидан дарак беради. Ов қиладиган ерлар ва яйловларга бўлган эҳтиёж Г.нинг Европага бостириб киришларининг асосий сабаби эди. Ғарбий Рим империяси Г.дан германлар ва халқ ҳаракатларига қарши курашда иттифоқчи сифатида фойдаланди (Г.ни Полленция яқинида 402 й.да Аларихни, 406 й. Этрурияда Радагайсни, 434 й. бургундларни тор-мор этишда иштирок этишлари ва б.). 395 — 397 й.ларда Г. Сурия, Каппадокия ва Месопотамияни талон-торож этишган, 408 й. Фракияга, 415 й. Иллирияга бостириб киришган. 420 й.га келиб Паннонияда ўрнашиб олганлар. Подшо Ругила (вафоти 434 й.)нинг жияни Аттила даври гунн қабилалар иттифоқининг ҳудудий жиҳатдан энг кенгайган ва ҳарбий қудрати энг юксалган пайти бўлган. 445 й. Аттила тахтдоши ва амакиваччаси Бледани қатл этиб, бутун ҳокимиятни ўз қўлига олган; 448 й.га келиб шарқий вилоятларда акацирлар (М. И. Артамонов уларни Г.нинг бир қисми деб ҳисоблайди)нинг сепаратик ҳаракатлари барҳам топган. Г.нинг асосий ер-мулклари ва подшонинг қароргоҳи Паннонияда жойлашган. Г. 447 й. Аттила йўлбошчилигида Шарқий Рим империясига юриш қилиб, Константинополь остоналаригача етиб борганлар. Византия элчиси Приск Аттила б-н сулҳ битими тузиш ҳақида келишиб олган, унга кўра илгаридан Византия тўлаб келаётган товон миқдори оширилган. 451 й. Аттила ўзига тобе бўлган барча қабилаларни тўплаб Галлиятя бостириб кирган, йўлида дуч келган Мец, Страсбург, Вормс, Майнц ва б. шаҳарларни эса вайрон қилган. Г. Орлеанни қамал қилишган, 451 й. 15 июнда Каталаун жангияа улар Ғарбий Рим империяси ва унинг иттифоқчиларидан ташкил топган қўшин б-н тўқнашган; 452 й. Италияга бостириб кирган Г. Аквилея ва Миланни талон-торож этишган. Римни қамал қилишганда Рим папаси Лев (Леон) I Аттила олдида тиз чўкиб, катта товон эвазига сулҳ тузилишига эришган. Шундай қилиб Ёйиқ (Урал) дарёсидан Рейн дарёсигача чўзилган улкан ҳудуд Г. салтанати қўл остига кирган. Аттила даврида Г.даги ижтимоий тузум уларнинг Уралолдида яшаган аждодларининг тузумидан кўп жиҳатдан фарқ қилган. Мулкий табақаланиш кучайган. Прискнинг маълумотига кўра, Аттиланинг қароргоҳи ёғочдан ясалган улкан саройдан иборат бўлган, Г.да патриархал қулчилик кенг тарқалган. Йўлбошчилар ҳокимияти эндиликда меросий бўлган. Бироқ Г. Европа шароитида ҳам кўчманчи ҳаёт тарзини ўзгартирмаганлар. Уларнинг ижтимоий-жамоа тузуми харбий демократия босқичида бўлган. Тобе этилган қабилалар Г.га солиқ тўлаб, уларнинг ҳарбий юришларида иштирок этишарди. Қадимдан 1. ягона осмон руҳи — i ангрига сажда қилиб, тангричилик динига эътиқод қилишган. Баъзи тадқиқотчилар (М. Ажи) фикрига кўра, христиан динининг жуда кўп рамзлари (мас, хоч, ибодатхоналар, ибодатлар, иконалар, черков қўнғироқлари ва б.) мил. 4-а.да Г. б-н келган. Г. болани бешикка белаганлар, от гқиладштини еб, сутини ичганлар. Аттиланинг вафотидан сўнг (453) ўғиллари ўртасида тахт учун бошланган ўзаро низо Г.га тобе бўлган ва гунн қабилалар иттифоқига кирувчи гепидлар ва б. қад. герман қабилаларининг қўзғолон кўтаришларига сабаб бўлган. Недао дарёси бўйида (Паннонияда) Г. енгилган, қабилалар иттифоқи тарқаб кетган. Г. Қора денгиз буйларига чекинган, лекин бу ердаги уғур қабилалари уларни тинч қўймагач, яна ғарбга томон йўл олганлар. 469 й. Фракия ҳудудига кирганларида, Византия томонидан тўхтатилганлар. Г.нинг Ғарбий Европага қилган юришлари Ғарбий Рим империясининг таназзулга учрашига, эски ижтимоий тузум — қулдорлик тузумининг ўрнига янги ижтимоий муносабатларнинг шаклланишига туртки бўлган. Г. номи гарчи баъзан ўрта аср муаллифлари томонидан кўпгина кўчманчи қабилаларни мажозий маънода аташ учун қўлланган бўлсада, Г. халқ сифатида барҳам топган. Г.нинг қолган-қутганлари Волга булғорлари тазйиқи остида шим. га силжиб чуваш халқи этногенезида иштирок этганлар. Г.нинг махсус тармоғини афтидан Доғистон Г.и (аварлар) ташкил этган. 5-а.да улар дастлаб, сосонийларга қарши қўзғолон кўтарган арманларни қўллаб-қувватлашган, кейинчалик эса Кавказ Албаниясилаги қўзғолонни бостириш учун сосонийларга ёлланганлар. Дарбанднинг шим.да, маркази Варачан ш. бўлган кичик подшохлик (7-а.да хазарларга вассал бўлган) Г. б-н боғлиқ бўлган деб тахмин этиш мумкин. Европа халқлари адабиёти, санъати (рассомлик, ҳайкалтарошлик, театр) да Г. б-н, хусусан, Аттила б-н боғлиқ жуда кўплаб асарлар яратилган. Ад.: Иностранцев К. А., Хунну и гунны, Л., 1926; Гумилёв Л. Н., Хунну. Срединная Азия в др. времена, М., 1960; Иордан, О происхождении и деяниях гетов, М., 1960. Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.