Hajviya
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27-b. — ziyouz.com
Hajviya — badiiy adabiyot turlaridan; satira va yumor. Hajviy asarlar tanqidiy ruhda böladi. Ötmişda Şarq xalqlari, şu jumladan, özbek adabiyotida, asosan, şe'riyat va folklorda mustaqil janr sifatida rivojlangan. Ularda jamiyat hayotining, şuningdek, ayrim guruh yoki şaxslarning aksariyat yomon tomonlari tasvirlanadi. H.da tanqid qilinuvçi obyektga qaratilgan kinoyaviy masxaralovçi yoki foş etuvçi kulgi asarning ğoyaviy mundarijasini va badiiy vositalarini belgilaydi. H. turli janrlarda yozilişi mumkin. Mas, «Ölik jonlar» (N.V.Gogol) hajviy roman şaklida, «Maysaraning işi» (Hamza), «Sönggi nusxalar» (A.Qahhor) hajviy pyesa şaklida, «Yovuz niyatli kişilar» (A.Çe-xov), «Sudxörning ölimi» (S.Ayniy), «Qabrdan tovuş» (A.Qahhor) hajviy hikoya şaklida, «Töyi Iqon baçça» (Muqimiy), «Hajvi yikçi eşon» (Zavqiy) hajviy şe'r- şaklida, «Bizning mulohazalarimiz» (A.Qahhor) hajviy felyeton şaklida yozilgan.
Hajviy asarlarda voqeani börttirib tasvirlaş, mubolağa va fanta-ziyadan keng foydalaniş xarakterli. H. jamiyat hayotidagi ayrim illatlarni yöqotişga, kamçiliklarni tuza-tişga, oldini olişga xizmat qiladi (yana q. Satira).
HAJJOJ ibn YUSUF, al-Haj joj as-Saqafiy (660, Toif — 714, Vosit) — umaviylarnnig Hijoz (692—694) va Iroqdagi (694 y.dan) noibi, xatib. Toifda dars beriş bilan şuğullangan, söngra Damaşqda xalifa Abdulmalik ibn Marvonning noibi Ruh ibn Zinbo'ning şaxsiy qöriqçilari boşliği. 691—692 y.larda Makkada isyon kötargan Ab-dulloh ibn az-Zubayrga qarşi kuraşgan umaviylar qöşini qömon-doni. Xalifa uni Hijoz, Yaman, Yamoma voliysi etib tayinlagan, keyinçalik unga Iroqni ham bergan. Umaviylarning siyosiy muxo-liflariga nisbatan şafqatsizligi bilan şuhrat qozongan. 700 y.da moliya va soliq islohoti ötkazgan, Vosit ş.ga asos solgan, Furot va Dajla daryolarining quyi oqimi böylaridagi botqoqliklarni quri-tib, q.x. ekinlari ektirgan, suğoriş kanallarini qayta tiklagan. Bu tadbirlar natijasida Umaviylar hokimiyati mustahkamlangan, Örta Osiyo va Örta Şarqda bosqinçilik siyosati olib boriş imkoniyati tuğilgan. Bosqinçilik yurişlari H. ibn Yu. rahbarligi ostida, unga tobe arab sarkardalari tomo-nidan olib borilgan (q. Kutayba ibn Muslim). Arab yozuvida nuqta va harakat belgilari qöyilişi joriy qilinişini H. ibn Yu. nomi bilan boğlaydilar.
Mahfuza Alimova.
Q.: Satira
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЖВИЯ — бадиий адабиёт турларидан; сатира ва юмор. Ҳажвий асарлар танқидий руҳда бўлади. Ўтмишда Шарқ халқлари, шу жумладан, ўзбек адабиётида, асосан, шеърият ва фольклорда мустақил жанр сифатида ривожланган. Уларда жамият ҳаётининг, шунингдек, айрим гуруҳ ёки шахсларнинг аксарият ёмон томонлари тасвирланади. Ҳ.да танқид қилинувчи объектга қаратилган киноявий масхараловчи ёки фош этувчи кулги асарнинг ғоявий мундарижасини ва бадиий воситаларини белгилайди. Ҳ. турли жанрларда ёзилиши мумкин. Мас, «Ўлик жонлар» (Н.В.Гоголь) ҳажвий роман шаклида, «Майсаранинг иши» (Ҳамза), «Сўнгги нусхалар» (А.Қаҳҳор) ҳажвий пьеса шаклида, «Ёвуз ниятли кишилар» (А.Че-хов), «Судхўрнинг ўлими» (С.Айний), «Қабрдан товуш» (А.Қаҳҳор) ҳажвий ҳикоя шаклида, «Тўйи Иқон бачча» (Муқимий), «Ҳажви йикчи эшон» (Завқий) ҳажвий шеър- шаклида, «Бизнинг мулоҳазаларимиз» (А.Қаҳҳор) ҳажвий фельетон шаклида ёзилган.
Ҳажвий асарларда воқеани бўрттириб тасвирлаш, муболаға ва фанта-зиядан кенг фойдаланиш характерли. Ҳ. жамият ҳаётидаги айрим иллатларни йўқотишга, камчиликларни туза-тишга, олдини олишга хизмат қилади (яна қ. Сатира).
ҲАЖЖОЖ ибн ЮСУФ, ал-Ҳаж жож ас-Сақафий (660, Тоиф — 714, Восит) — умавийларнниг Ҳижоз (692—694) ва Ироқдаги (694 й.дан) ноиби, хатиб. Тоифда дарс бериш билан шуғулланган, сўнгра Дамашқда халифа Абдулмалик ибн Марвоннинг ноиби Руҳ ибн Зинбоънинг шахсий қўриқчилари бошлиғи. 691—692 й.ларда Маккада исён кўтарган Аб-дуллоҳ ибн аз-Зубайрга қарши курашган умавийлар қўшини қўмон-дони. Халифа уни Ҳижоз, Яман, Ямома волийси этиб тайинлаган, кейинчалик унга Ироқни ҳам берган. Умавийларнинг сиёсий мухо-лифларига нисбатан шафқатсизлиги билан шуҳрат қозонган. 700 й.да молия ва солиқ ислоҳоти ўтказган, Восит ш.га асос солган, Фурот ва Дажла дарёларининг қуйи оқими бўйларидаги ботқоқликларни қури-тиб, қ.х. экинлари эктирган, суғориш каналларини қайта тиклаган. Бу тадбирлар натижасида Умавийлар ҳокимияти мустаҳкамланган, Ўрта Осиё ва Ўрта Шарқда босқинчилик сиёсати олиб бориш имконияти туғилган. Босқинчилик юришлари Ҳ. ибн Ю. раҳбарлиги остида, унга тобе араб саркардалари томо-нидан олиб борилган (қ. Кутайба ибн Муслим). Араб ёзувида нуқта ва ҳаракат белгилари қўйилиши жорий қилинишини Ҳ. ибн Ю. номи билан боғлайдилар.
Маҳфуза Алимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.