Satira

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 212–213-b. — ziyouz.com

Satira (lot. satira — qurama, har xil narsa) — komiklik turi, tasvir obyektini ayovsiz kulgi vositasi orkali anglaş. Voqelikni badiiy aks ettirişning öziga xos usuli bölib, unda jamiyatdagi bema'ni, asossiz, notöğri hodisalar, illatlar foş qilinadi. Voqealarning real körinişini özgartirib, oşirib, börttirib, mubolağa qiliş, keskinlaştiriş va şartlilikning boşqa köpgina turlari yordamida yaratilgan obraz orqali S. obyektiga «işlov» beriladi. S muallifi komiklikning boşqa turlaridan {yumor, hikoya va b.) ham foydalanişi mumkin, biroq S uçun salbiy tuye berib, keskin ifodalangan estetik obyekt xarakterli hisoblanadi.

S. Qad. Rimda lirikaning foş qiluvçi janri sifatida tan olingan. Keyinçalik özining janriy xususiyatlarini yöqota borib, köpgina janrlar {masal, epigramma, burleska, pamflet, felyeton, komediya va satirik roman)ning öziga xos xususiyatini belgilovçi adabiy jinsga öxşab qoladi. S. ijtimoiy kuraşning eng muhim vositasi bölib, unga tarixiy şaroit, milliy va ijtimoiy taraqqiyot faol ta'sir körsatadi. S.ning ma'naviy ta'sir kuçining ötkirligi unda inkor qiluvçi kulgi orqali yaratilgan idealning umumxalq va universal bölişi b-n belgilanadi. S.ning estetik vazifasi tubanlik, nodonlik va b. ijtimoiy illatlarga qaramaqarşi tarzda kişilarda yuksak insoniy tuyğularni uyğotiş va qayta tiklaşdan iborat. Sda muallifning individualligi kulgi ostiga olingan obyekt haqida murosasiz fikr aytiş, unga aniq ğoyaviy munosabat bildiriş orqali namoyon böladi.

Satirik an'analar Şarq xalqlari ijodida qadimdan mavjud. Jahon madaniyatiga hissa bölib qöşilgan va Şarq adabiyoti şuhratini keng yoygan asarlar dastlab folklorda «Ming bir keça» zaminida, sanskritça «Pançatantra», forsça xalq qissalari, turkumi, Nasriddin haqidagi turk va özbek latifalari asosida yaratilgan. Kitobiy (yozma adabiyotdagi) Slar ham Şarqda köpdan maşhur. Uning ğoyalari xitoy novellalari, fors adabiyoti ruboiylari va hind qissalari motivlari b-n suğorilgan. Rus adabiyotida N.V./gol, M.Ye. SaltikovŞçedrin vab. S.ni yuksak bosqiçga kötardilar. Özbek adabiyotida S.ning ilk namunalari dastlab xalq ijodida (terma va aytişuvlar, Nasriddin Afandi, Aldar kösa obrazlarida) yaratilgan, keyinçalik yozma adabiyotda taraqqiy etgan. Navoiy, Turdi, Maxmur, Gulxaniy, Hoziq, Muqimiy, Zavqiylar S. janrida ijod qildilar. S.ning keyingi taraqqiyoti Hamza, Qodiriy, Ğozi Yunus, Söfizoda, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, N.Aminov, S. Siyoyev va b. nomi b-n boğliq. S. tasviriy san'atd a ham qadimdan ma'lum. Kdd. Rim, Xitoyda satirik terrakota haykallar, vazalarga satirik tasvirlar va b. işlangan. Rassomlik san'ati (jumladan, grafika)da rivojlangan. F. Goyya, O. Domye, X. Bidstrup va b. rassomlar ijodi S. rivojida muhim rol öynagan. Özbekistonda S taraqqiyotiga «Muştum» jur., «Jangovar kalam», «ÖzTAG oynasi» katta hissa qöşgan. Yana q. Karikatura, Hajv.

Q.: Karikatura

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САТИРА (лот. satira — қурама, ҳар хил нарса) — комиклик тури, тасвир объектини аёвсиз кулги воситаси opкали англаш. Воқеликни бадиий акс эттиришнинг ўзига хос усули бўлиб, унда жамиятдаги бемаъни, асоссиз, нотўғри ҳодисалар, иллатлар фош қилинади. Воқеаларнинг реал кўринишини ўзгартириб, ошириб, бўрттириб, муболаға қилиш, кескинлаштириш ва шартлиликнинг бошқа кўпгина турлари ёрдамида яратилган образ орқали С. объектига «ишлов» берилади. С муаллифи комикликнинг бошқа турларидан {юмор, ҳикоя ва б.) ҳам фойдаланиши мумкин, бироқ С учун салбий туе бериб, кескин ифодаланган эстетик объект характерли ҳисобланади.

С. Қад. Римда лириканинг фош қилувчи жанри сифатида тан олинган. Кейинчалик ўзининг жанрий хусусиятларини йўқота бориб, кўпгина жанрлар {масал, эпиграмма, бурлеска, памфлет, фельетон, комедия ва сатирик роман)нинг ўзига хос хусусиятини белгиловчи адабий жинсга ўхшаб қолади. С. ижтимоий курашнинг энг муҳим воситаси бўлиб, унга тарихий шароит, миллий ва ижтимоий тараққиёт фаол таъсир кўрсатади. С.нинг маънавий таъсир кучининг ўткирлиги унда инкор қилувчи кулги орқали яратилган идеалнинг умумхалқ ва универсал бўлиши б-н белгиланади. С.нинг эстетик вазифаси тубанлик, нодонлик ва б. ижтимоий иллатларга қарамақарши тарзда кишиларда юксак инсоний туйғуларни уйғотиш ва қайта тиклашдан иборат. Сда муаллифнинг индивидуаллиги кулги остига олинган объект ҳақида муросасиз фикр айтиш, унга аниқ ғоявий муносабат билдириш орқали намоён бўлади.

Сатирик анъаналар Шарқ халқлари ижодида қадимдан мавжуд. Жаҳон маданиятига ҳисса бўлиб қўшилган ва Шарқ адабиёти шуҳратини кенг ёйган асарлар дастлаб фольклорда «Минг бир кеча» заминида, санскритча «Панчатантра», форсча халқ қиссалари, туркуми, Насриддин ҳақидаги турк ва ўзбек латифалари асосида яратилган. Китобий (ёзма адабиётдаги) Слар ҳам Шарқда кўпдан машҳур. Унинг ғоялари хитой новеллалари, форс адабиёти рубоийлари ва ҳинд қиссалари мотивлари б-н суғорилган. Рус адабиётида Н.В./Ьголь, М.Е. СальтиковШчедрин ваб. С.ни юксак босқичга кўтардилар. Ўзбек адабиётида С.нинг илк намуналари дастлаб халқ ижодида (терма ва айтишувлар, Насриддин Афанди, Алдар кўса образларида) яратилган, кейинчалик ёзма адабиётда тараққий этган. Навоий, Турди, Махмур, Гулханий, Ҳозиқ, Муқимий, Завқийлар С. жанрида ижод қилдилар. С.нинг кейинги тараққиёти Ҳамза, Қодирий, Ғози Юнус, Сўфизода, Ғафур Ғулом, Абдулла Қаҳҳор, Саид Аҳмад, Н.Аминов, С. Сиёев ва б. номи б-н боғлиқ. С. тасвирий санъатд а ҳам қадимдан маълум. Кдд. Рим, Хитойда сатирик терракота ҳайкаллар, вазаларга сатирик тасвирлар ва б. ишланган. Рассомлик санъати (жумладан, графика)да ривожланган. Ф. Гойя, О. Домье, X. Бидструп ва б. рассомлар ижоди С. ривожида муҳим роль ўйнаган. Ўзбекистонда С тараққиётига «Муштум» жур., «Жанговар калам», «ЎзТАГ ойнаси» катта ҳисса қўшган. Яна қ. Карикатура, Ҳажв.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.