Satira

Satira (lotinça satira — «qorişma, turli narsalar aralaşmasi») — komiklikning bir turi; san'atda voqelikdagi bema'ni, asossiz va zararli hodisalarni ayovsiz kulgi orqali foş qiliş usuli. ÖzME'ga köra, satirada tasvir obyekti keskin salbiy baholanadi, yumordan farqli ravişda kulgi bu yerda inkor etuvçi, foş qiluvçi vazifani bajaradi. Özbek adabiyotida unga yaqin ma'noda «hajv» atamasi ham qöllanadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, söz lotinça «satura» şaklidan kelgan; u dastlab xudolarga atab keltiriladigan, turli mevalar solingan idişni bildirgan, keyinroq «aralaşma», «turli narsalardan iborat şe'r» ma'nolarini olgan. Şu ma'no qadimgi Rimda satiraning har xil mavzular va şakllar qorişib ketgan şe'riy janr bölganini aks ettiradi.

ÖzME'ga köra, satirik obraz voqelikni özgartiriş, börttiriş, mubolağa va keskinlaştiriş kabi şartli usullar yordamida yaratiladi. Rusça Vikipediya ham satiraning asosiy vositalari sifatida kinoya, sarkazm, giperbola, grotesk, allegoriya va parodiyani sanaydi. Bunday usullar keskin qöllanganda tasvir realistik mantiqdan uzoqlaşib, grotesk va hatto absurd tus olişi mumkin. Satirik asarni tuşuniş uçun öquvçi undagi kinoyani hayotdagi aniq hodisalar bilan boğlay oliş lozim.

ÖzME ta'kidlaşiça, satiraning ta'sir kuçi muallif ilgari surayotgan ijobiy ideal qanday umuminsoniy ahamiyatga ega ekaniga boğliq: tubanlik va nodonlikni kulgi ostiga olib, u kişilarda yuksak insoniy tuyğularni uyğotişga xizmat qiladi. Muallifning şaxsiyati esa tanqid obyektiga nisbatan murosasiz munosabatida namoyon böladi.

Rusça Vikipediyaga köra, satiraning eng qadimgi namunalaridan biri — qadimgi Misrning Örta podşolik davriga oid «Kasblar haqida satira» asari. Yunon adabiyotida Aristofan komediyalari siyosiy satiraga katta ta'sir körsatgan. ÖzME'ga köra, qadimgi Rimda satira lirikaning foş qiluvçi janri sifatida tan olingan; Horatsiy, Persiy va ayniqsa Yuvenal uni yuksak darajaga kötargan. Keyinçalik satira alohida janr xususiyatlarini yöqotib, masal, epigramma, pamflet, felyeton, Komediya va satirik roman kabi köp janrlarga xos umumiy ruhga aylangan. Arab şe'riyatida satirik janr «hijo» deb atalgan, 9-asrda Johiz uni nasrga olib kirgan.

ÖzME'ga köra, Şarq xalqlarida satirik an'ana juda qadimiy: «Ming bir keça», sanskrit tilidagi «Pançatantra», fors xalq qissalari, turk va özbek xalqlarining Nasriddin Afandi haqidagi latifalari bunga misol. Rus adabiyotida Nikolay Gogol va Mixail Saltikov-Şçedrin satirani yuqori pallaga olib çiqqan.

Özbek satirasining ilk namunalari xalq ijodida — termalar, aytişuvlar, Nasriddin Afandi va Aldar kösa haqidagi hikoyalarda paydo bölgan. ÖzME'ga köra, yozma adabiyotda Alişer Navoiy, Turdi, Maxmur, Gulxaniy, Hoziq, Muqimiy va Zavqiy satirik asarlar yaratgan. 20-asrda bu an'anani Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Qodiriy, Ğozi Yunus, Söfizoda, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor, Said Ahmad va boşqalar davom ettirgan. Özbekistonda satiraning rivojiga «Muştum» jurnali ham katta hissa qöşgan.

Satira tasviriy san'atda ham qadimdan ma'lum. ÖzME'ga köra, qadimgi Rim va Xitoyda satirik terrakota haykalçalar yasalgan, sopol idişlarga kulgili tasvirlar çizilgan. Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi Misr papiruslari va sopol parçalarida hayvonlar odamlarga xos ğalati vaziyatlarda tasvirlangan. Yangi davrda satira ayniqsa grafika va karikaturada rivojlangan; Fransisko Goyya, Onore Domye va Xerluf Bidstrup ijodi bu yönalişda muhim örin tutadi.