Komediya

Komediya (yunonça κωμῳδία) — mutoyiba va satira unsurlari keng qöllanadigan san'at janri. U dramaning bir turi sifatida ham ta'riflanadi va köpinça fojea (tragediya)ga qarama-qarşi janr sifatida qöyiladi.

Söz yunonça κῶμος (Dionis şarafiga bayram; inglizça manbada «şodiyona yuriş») va ἀοιδή / ᾠδή («qöşiq», «aşula») sözlaridan hosil bölgan. Komediyada hodisa, voqea va xususiyatlar kulgili körsatiladi. Ijtimoiy hayotdagi nuqsonlar, kişilar ongi va xarakteridagi yaramas xususiyatlar kulgi vositasida tanqid qilinadi.

Rus tilidagi manbaga köra, komediyada kuraş oddiy va past maqsadlar atrofida boradi, uning iştirokçilari yutqazsa ham jiddiy zarar körmaydi. Aristotel komediyani «yomon, illatli, ammo faqat kulgi uyğotadigan, jirkaniş uyğotmaydigan narsaning tasviri» deb ta'riflagan. Ingliz tilidagi manbada esa uning ta'rifi örtaçadan yomonroq kişilarning tasviri sifatida berilgan.

Komediya Qadimgi Yunonistonda, Dionis şarafiga ötkazilgan xalq bayramlarida paydo bölgan. Aristofan (miloddan avvalgi 5–4-asrlar) komediyaning «otasi» hisoblanadi; ingliz manbasiga köra, u miloddan avvalgi 425-yildan boşlab 40 ta komediya yozgan, ulardan 11 tasi saqlangan. Aristofandan taşqari Menandr (Attika), Rimda Plavt va Terensiy komediya yozgan. Ularning asarlarida jamoat-siyosiy mavzu emas, şaxsiy va xususiy hayot markazda bölgan.

Uyğoniş davri Yevropasida V. Şekspir, B. Jonson (Angliya) va Lope de Vega (Ispaniya) komediyalari katta örin tutgan. 17–18-asrlarda realistik mayllarning kuçayişiga J. B. Molyer, P. Bomarşe (Fransiya), K. Goldoni (Italiya), G. Lessing (Germaniya) va R. Şeridan (Angliya) ijodi hissa qöşgan. 19–20-asrlardagi rivoj B. Shou, B. Brext, N. Gogol va boşqalar ijodi bilan boğliq. 20-asrda tragikomediya (L. Pirandello, J. Anuy) va tragifars (E. Ionesko) şakllari paydo böldi.

Özbek adabiyotida Yevropa andozasidagi komediyalar 20-asrda paydo bölgan.

Komediyaning turlari turliça tasniflanadi. Birinçi tasnifga köra:

• voqealar çalkaşligidan kulgi tuğdiradigan asarlar — V. Şekspir, «Xatolar komediyasi»;
• qahramonlar kulgili holatlarga tuşadigan asarlar — Hamza, «Maysaraning işi»;
• kişilar xarakteridagi bema'ni xususiyatlar kulgili körsatiladigan asarlar — Molyer, «Tartyuf»; A. Qahhor, «Ayajonlarim»; E. Vohidov, «Oltin devor».

Kulgining tavsifiga köra esa:

• satirik komediya — N. Gogol, «Revizor»; A. Qahhor, «Tobutdan tovuş»;
• yumoristik komediya — Gotssi, «Malikai Turandot»; Said Ahmad, «Kelinlar qözğoloni»; Hamid Ğulom, «Toşbolta oşiq»;
• tragikomediya — R. Muhammadjonov, «Suyunçi» filmi.

Özbek komediyasi rivojiga yana Bahrom Rahmonov («Surmaxon») va Şarof Boşbekov («Temir xotin») hissa qöşgan. Rus tilidagi manbada komediya turlari sifatida şuningdek vodevil, intermediya, skeç, operetta va parodiya, şuningdek holatlar komediyasi va xarakterlar komediyasi tilga olingan.