Karikatura

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165-b. — ziyouz.com

Karikatura (ital. caricare -börttirmoq sözidan) — aniq ijtimoiy tanqidiy yönalişga ega bölgan tasviriy san'at turi, grafika sohasi (rangtasvir va haykaltaroşlikda juda kam qöllaniladi), hajv va kulgili qilib işlangan rasm. Tasvirda kulgili holat real va fantastik voqealar b-n yöğrilgan holda yaratiladi, xarakterning öziga xos tomonlari börttirilib, aççiq kulgi tuğdiradigan qilib tasvirlanadi. Tasvirdagi ma'noni izohlaş va tasvirning ta'sirçanligini oşiriş maqsadida K.ga matn (ba'zan şe'r) ilova qilinadi.

K. xususiyatlari qad. davr san'ati (Qad. Misr tasvirlari, Yunoniston vaza bezaklari, Kad. Rim freskalari)da, yapon va hind miniatyuralarida uçraydi. Ayniqsa, Uyğoniş davrida K. keng rivoj topdi (mas, Leonardo da Vinçi rasmlari). K. janr sifatida jamiyatda yuzaga kelgan keskin ijtimoiy qaramaqarşiliklarni foş etiş zaminida şakllangan (U. Xogart, F.Goyya, O.Domye va b.ning K.lari).

Yevropa K.si xususiyatlari ilk bor ingliz tasviriy san'atida şakllandi; K. uçun xos bölgan davrning ijtimoiy va davlat hayotidagi xalqaro siyosiy voqealarga hozirjavobligi namoyon böldi (mas, fransuzlarning inqilobiy, ruslarning Napoleonga bağişlangan xalq hajviy rasmlari). 19—20-a.lar çegarasida ijtimoiy kuraşning avj olişi gaz. va jur. grafikasi K. ni rivojlanişini, şuningdek, professional gaz. karikaturaçilarining paydo bölişini ta'minladi, ular orasida maşhur yirik rassomlar ham bor edi.

20-a.da K. ijtimoiy kuçlar munosabatlaridagi murakkabliklarni aks ettirdi; 2-jahon uruşi yillari u faşizmga qarşi kuraşda muhim rol öynadi («TASS oynasi», «Uz TAG oynasi», plakatlar, varaqalar, front gaz. lari va b.), köplab rassomlar şuhrat qozondi. Maxsus satirik naşrlar, kundalik gazetalar K. taraqqiyotiga va ommaviylaşuviga keng imkoniyatlar yaratadi. Jahon karikaturami rassomlari (X. Bidstrup, Daniya; S. Venev, Bolgariya; Kukrinikslar, Rossiya va b.) tinçlikni saqlaş va uni himoya qiliş mavzuida K. namunalarini yaratişdi.

Özbekistonda satirik jur.lar (ayniqsa, «Muştum» jur.) naşri K. janri taraqqiyotiga zamin yaratdi. Usta Mömin, D. Sinitskiy, A. Oşeyko, L. Abdullayev, T. Muxamedov, N. Ibrohimov va b. rassomlarning K.lari, «Özbekiston» naşriyotining «Jangovar qalam» plakatlar turkumlari hayotda uçrab turadigan illatlar (poraxörlik, içkilikbozlik, xöjasizlik, yulğuçlik va b.)ga qarşi kuraşda, ularni foş etişda muhim ahamiyatga ega böldi. Mustaqillik davrida K. boqimandaçilik, giyohvandlik, qalloblik, aqidaparastlik kabilarni foş etişda dolzarb ahamiyat kasb etmokda.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРИКАТУРА (итал. caricare -бўрттирмоқ сўзидан) — аниқ ижтимоий танқидий йўналишга эга бўлган тасвирий санъат тури, графика соҳаси (рангтасвир ва ҳайкалтарошликда жуда кам қўлланилади), ҳажв ва кулгили қилиб ишланган расм. Тасвирда кулгили ҳолат реал ва фантастик воқеалар б-н йўғрилган ҳолда яратилади, характернинг ўзига хос томонлари бўрттирилиб, аччиқ кулги туғдирадиган қилиб тасвирланади. Тасвирдаги маънони изоҳлаш ва тасвирнинг таъсирчанлигини ошириш мақсадида К.га матн (баъзан шеър) илова қилинади.

К. хусусиятлари қад. давр санъати (Қад. Миср тасвирлари, Юнонистон ваза безаклари, Кад. Рим фрескалари)да, япон ва ҳинд миниатюраларида учрайди. Айниқса, Уйғониш даврида К. кенг ривож топди (мас, Леонардо да Винчи расмлари). К. жанр сифатида жамиятда юзага келган кескин ижтимоий қарамақаршиликларни фош этиш заминида шаклланган (У. Хогарт, Ф.Гойя, О.Домье ва б.нинг К.лари).

Европа К.си хусусиятлари илк бор инглиз тасвирий санъатида шаклланди; К. учун хос бўлган даврнинг ижтимоий ва давлат ҳаётидаги халқаро сиёсий воқеаларга ҳозиржавоблиги намоён бўлди (мас, французларнинг инқилобий, русларнинг Наполеонга бағишланган халқ ҳажвий расмлари). 19—20-а.лар чегарасида ижтимоий курашнинг авж олиши газ. ва жур. графикаси К. ни ривожланишини, шунингдек, профессионал газ. карикатурачиларининг пайдо бўлишини таъминлади, улар орасида машҳур йирик рассомлар ҳам бор эди.

20-а.да К. ижтимоий кучлар муносабатларидаги мураккабликларни акс эттирди; 2-жаҳон уруши йиллари у фашизмга қарши курашда муҳим роль ўйнади («ТАСС ойнаси», «Уз ТАГ ойнаси», плакатлар, варақалар, фронт газ. лари ва б.), кўплаб рассомлар шуҳрат қозонди. Махсус сатирик нашрлар, кундалик газеталар К. тараққиётига ва оммавийлашувига кенг имкониятлар яратади. Жаҳон карикатурами рассомлари (X. Бидструп, Дания; С. Венев, Болгария; Кукриникслар, Россия ва б.) тинчликни сақлаш ва уни ҳимоя қилиш мавзуида К. намуналарини яратишди.

Ўзбекистонда сатирик жур.лар (айниқса, «Муштум» жур.) нашри К. жанри тараққиётига замин яратди. Уста Мўмин, Д. Синицкий, А. Ошейко, Л. Абдуллаев, Т. Мухамедов, Н. Иброҳимов ва б. рассомларнинг К.лари, «Ўзбекистон» нашриётининг «Жанговар қалам» плакатлар туркумлари ҳаётда учраб турадиган иллатлар (порахўрлик, ичкиликбозлик, хўжасизлик, юлғучлик ва б.)га қарши курашда, уларни фош этишда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Мустақиллик даврида К. боқимандачилик, гиёҳвандлик, қаллоблик, ақидапарастлик кабиларни фош этишда долзарб аҳамият касб этмокда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.