Karikatura
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Karikatura (italyança caricare — «yuklamoq, börttirmoq») — kulgili yoki hajviy tasvir; unda odam, voqea yoki ijtimoiy hodisaning xos tomonlari atayin börttirilib, keskinlaştirilib körsatiladi. ÖzME'ga köra, karikatura aniq ijtimoiy-tanqidiy yönalişga ega tasviriy san'at turi, asosan grafika sohasi; rangtasvir va haykaltaroşlikda kam qöllanadi. Rusça Vikipediya unga yaqin tuşunçalar sifatida şarj, groteks va lubokni keltiradi.12
Xususiyatlari
13ÖzME'ga köra, karikaturada kulgili vaziyat real va xayoliy unsurlarni qöşib yaratiladi, personaj xarakterining öziga xos jihatlari aççiq kulgi uyğotadigan darajada börttiriladi. Ma'noni oçiş va ta'sirni kuçaytiriş uçun tasvirga köpinça izoh matni, ba'zan şe'r ilova qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, mavzusiga qarab siyosiy, ijtimoiy va maişiy karikaturalar ajratiladi; bajariliş usuli esa oddiy çiziqli rasmdan tortib kollaj, fotomontaj, plakat va animatsiyagaça xilma-xil. Inglizça Vikipediya hozirgi ingliz tilida «caricature» sözi asosan taniqli şaxsning börttirilgan portretiga nisbatan işlatilişini, boşqa hajviy rasmlar esa «cartoon» deb atalişini qayd etadi.
Tarixi
13Karikaturaga xos unsurlar qadimgi Misr tasvirlarida, yunon sopol idişlaridagi bezaklarda, Rim devoriy rasmlarida, yapon va hind miniatyuralarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, ilk karikaturalar qatoriga Leonardo da Vinçining ğalati qiyofali odamlar rasmlari kiradi; 17–18-asrlarda Italiyada Annibale Karraççi va Pyer Leone Gettsining hajviy portretlari zodagonlar orasida maşhur bölgan. Söz erkinligi nisbatan keng bölgan 18-asr Angliyasida karikatura mustaqil san'at turiga aylangan: Uilyam Xogart, Jeyms Gilrey va Tomas Roulendson asarlari siyosiy kuraş quroliga aylangan. ÖzME bu qatorda Fransisko Goyya va Onore Domyeni ham tilga oladi. Fransuz inqilobi va Napoleon uruşlari davrida hajviy rasmlar keng tarqalgan.
ÖzME'ga köra, 19–20-asrlar çegarasida gazeta va jurnal grafikasining rivojlanişi professional karikaturaçilarni yuzaga çiqargan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida karikatura faşizmga qarşi tarğibotda muhim örin tutgan: plakatlar, varaqalar, front gazetalari şu janrdan keng foydalangan. Daniyalik Xerluf Bidstrup, bolgariyalik S. Venev va rossiyalik Kukriniksilar guruhi kabi rassomlar xalqaro miqyosda taniqli bölgan.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda karikatura janrining rivojiga satirik jurnallar, ayniqsa «Muştum» jurnali katta turtki bergan. Usto Mömin, D. Sinitskiy, A. Oşeyko, L. Abdullayev, T. Muhamedov, N. Ibrohimov kabi rassomlarning karikaturalari va «Jangovar qalam» plakatlar turkumi poraxörlik, içkilikbozlik, xöjasizlik kabi illatlarni foş etişga qaratilgan. Mustaqillik yillarida janr giyohvandlik, firibgarlik va diniy aqidaparastlik kabi muammolarni tanqid qilişda qöllanib kelmoqda.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Karikatura // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2842 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKarikatura. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2842
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2842
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Карикатураru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Caricatureen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 165-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 165-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.