Harakat

Harakat — borliqnint ajralmas xususiyati bölgan özgaruvçanlikni (q. Barqarorlik va özgaruvçanlik) ifodalovçi falsafiy kategoriya. H. tuşunçasi imkoniyatlarning voqelikka aylanişini, röy berayotgan hodisalarni, olamning betöxtov yangilanib borişini aks ettiradi. Olamdagi har qanday jarayon H. tufayli sodir böladi. Har qanday özgariş — H.dir. Özgarişlar faqat moddiy obyektlarga emas, balki ma'naviy, ğoyaviy obyektlarga ham xosdir. Har qanday (moddiy yoki ğoyaviy) obyektning mavjudligi undagi H. va özgarişlar tufayli namoyon böladi. Şu sababli H. borliqning asosiy mavjudlik şaklidir. Falsafiy adabiyotlarda moddiy borliqning quyidagi H. şakllari ajratib körsatiladi: 1) mexanik H. — jismlarning fazodagi örni vaqt ötişi bilan boşqa jismlarga nisbatan özgarişi. Barça jismlarning H. i nisbiydir, çunki H. Yerga nisbatan (keng ma'noda) va atrofdagi jismlarga (mas, yöl çetidagi daraxtga) nisbatan qaraladi. Kuzatilayotgan jismning H. i qaysi jismga nis-batan örganilayotgan bölsa, öşa jism sanoq jism deb ataladi, agar H. Yerga nisbatan bölsa, u holda Yer — sanoq jism, agar Yerning Quyoş atrofidagi H.i haqida gapirilsa, Quyoş sanoq jism böladi. H.ning aylanma, ilga-rilama, ilgarilama-qaytma (mas, porşenning H.i), töğri çiziqli, egri çiziqli, uyurma, tölqinsimon va b. turlari farqlanadi. 2) fizik H. (elementar zarralar, atom yadrosi va atomning H.dan tortib, olamning fundamental kuçlari, issiqlik, elektr va maydon H.igaça, yoruğlikdan tortib koinotning gravitatsiya kuçigaça barçasi şu H. şakliga mansubdir); 3) kimyoviy H. (bunga mole-kulalarning assotsiatsiyasi va dissotsiaiiyasi, ionlar H.i, moddaning muzlaşi va kristallaniş jarayonlari, kimyoviy reaksiyalar, kimyoviy sintez va parçalaniş, yoniş va ok-sidlaniş va b. kimyoviy jarayonlar kiradi); 4) biologik H. (hayotiy jarayonlar). Ayrim manbalarda kimyoviy H.dan keyin moddiy obyektlarning progressiv va regressiv yönalişda rivojlanişiga qarab, yuksaklikka — biologik H.ga va quyi yönali-şiga, inqiroziga qarab — geologik H. ham körsatiladi, çunki, yer yuzida jonli organizmlarning halok bölişi oqibatida katta-katta materiklar, marjon orollar vujudga keladi. Ular geologiyaning tadqiqot obyektiga kiradi; 5) ijtimoiy H. (jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarning namoyon bölişi). Bulardan taşqari, inson aql-zakovati hamda axborot jarayonlari bilan boğliq bölgan goyaviy, ma'naviy körinişdagi H. şakllari ham mavjud. Tafak-kur — fikrning H.i, informatsion H., ğoyaning H.i, ma'naviy H., xayoliy H. va boi|qalar şular jumlasiga kiradi. /Hning eng sodda şakli mexanik H. bölib, uning man-bai taşqi ta'sirda, H. murakkab şak-llarining mayabai esa içki aloqadorliklarda- '

Qadimdan H. va uning manbalari haqida turli konsepsiyalar ilgari surilgan. H.ni olamning asosiy mohiyati deb qaraş Avestovya ta'kidlangan. Qad. Misr, Bobil, Xitoy, Hin-diston, Yunoniston olimlari H.ning mohiyatiga oid maxsus asarlar yozişgan. Ular H.ning xususiyatlari, şakllari, manbai haqidagi ilk ğoyalarni işlab çiqişgan. Ayrim faylasuflar esa H.ning mavjudligini ham inkor etgan. Eleylik Zenon H.ning yöqli-gini özining «Axill va toşbaqa», «Dixatomiya», «Uçayotgan kamon öqi» kabi maşhur aporiyalarnda isbotlaşga uringan.

Şarq falsafasida esa Forobiyning falsafiy risolalarida bu muammo mukammal asoslab berilgan. Yangi davr falsafasida Gegel H.ning mohiyatini formal mantiq vositasida ifodalaş mumkin emasligi, uni faqatgina dialektik mantiq doirasidagina izohlaş mumkinligini ta'kidlagan. H.ni tuşuntirişda H.ning moddiy taşuvçisi, manbai haqidagi ğoyalar muhim ahamiyatga ega. Ingliz olimi J. Toland (1670—1722) H.ni materiya bilan boğlab tuşuntiradi. Uning fikriça, H.siz materiya bölmaganidek, materiya ham H.siz bölişi mumkin emas. Bu fikr materialistik falsafaning asosiy tamoyiliga aylandi.

H.ning moddiy taşuvçisi tuşunçasi H. öz-öziça mavjud emas, u har doim «nimaningdir» H.i, «nimaning-dir» özgarişi degan ma'noni bildi-radi. Öşa «nima» H.ning moddiy taşuvçisi böladi (u H. şakllarini ajratib körsatişda ta'kidlab ötildi). Ğoyaviy şakldagi H.lar töğrisida gap borganda «H.ning moddiy taşuvçisi» tuşunçasi öz ma'nosini yöqotadi. Uning örnini «harakatlanuvçi sistema» tuşunçasi egallaydi. Bunday sistema moddiy yoki ma'naviy şaklda bölişi mumkin. Inson tafak-kuri, axborotlar sistemasi, ma'naviy sistema, ğoyaviy sistema va ş.k. ma'naviy şakldagi harakatlanuvçi sistemaga misol bölişi mumkin. H.ning manbai haqida gapirganda mutafakkirlar qadimdan ziddiyatlarni nazarda tutişadi. Içki ziddiyatlar H.ning içki manbaidir. Ayrim olimlar taşqi turtkini yoki dastlabki turtkini H. manbai deb bilişadi. Ularning fikriça, olamda abadiy sokinlik hukmron bölib, keyin dastlabki turtki tufayli u H.ga kelgan. Aslida. voqelik H.siz bölişi mumkin emas, u doimo H.da, özgarişda. Bu özgarişlar içki va taşqi ziddiyatlar tufayli amalga oşadi. Ibn Sino jism bir joyda va bir paytning özida H.da ham, sukunatda ham bölmaydi, H. zid-diyatlidir va uning natijasidir, deb körsatgan edi. Ziddiyatlar jismni H.ga keltiradi, şu ma'noda har qanday H.ning manbai ziddiyatdadir. H. şakllari borliqsagi özaro aloqadorliklarning namoyon bölişidir. Özaro aloqadorlik moddiy va ma'naviy şakllarda böladi va olamning yaxlitligini ta'minlaydi. Moddiy dunyoning asosida 4 xil — gravitatsion, elektromagnit, kuçli va kuçsiz yadroviy özaro aloqa-dorliklar yotadi. Aloqadorliklar esa qöşilib fazo va vaqt strukturasini taşkil etadi. H. yoki harakatlanuvçi sistema xoh moddiy körinişda, xoh ma'naviy körinişda bölişidan qat'i nazar, olamning özgarişi va rivojlanişi asosida yotadi. H. — mavjudlik bölsa, hara-katsizlik-sokinlik — yöqlikka mos keladi. Şu sababli H. borliqning adabiy va mutlaq xususiyati, sokinlik esa ötkinçi va nisbiy xususiyati deb hisoblanadi. Quyidan yuqoriga böladigan H. rivojlaniş deyiladi, aksi regressiv H.dir.

Ad.: Avesto. Tarixiy-adabiy yodgorlik, T., 2001; Ibn Sina, Izbrannme filosofs-kiye proizvedeniya, M., 1980; Fayzullayev A.F., Prinsip ustoyçivosti i izmençi-vosti v prirode, T., 2000.

Baxtiyor Törayev.