Haşarotlar

Haşarotlar (1şes1a) - böğimoyoqli umurtqasiz hayvonlar sinfi. Yer şarida 1,5 mln.ga yaqin turi ma'lum. Turlarining köpligi va şakllarining xilma-xilligi jihatidan biosferada 1-örinni egallaydi. H. sinfi oyoqdumlilar, qöşdumlilar, qönğizlar, tuyaböyinlar, törqanotlilar, kapalaklar, burgalar, termitlar, qandalalar kabi 34 turkumga bölinadi. Tanasining uzunligi 0,2 mm — 33 sm, odatda taşqi skeletni taşkil qiluvçi ziç kutikula bilan qoplangan. Tanasi boş, kökrak va qorin qismlardan iborat. Boşida bir juft murakkab köz va közçalari, bir juft möylovlari (hid tuyiş va sezgi orga-ni) hamda oğiz apparati joylaşgan. Oğiz apparati yuqori lab, yuqori va pastki juft jağlardan taşkil topgan. Kemiruvçi oğiz apparati barça töğriqanotlilar, qönğizlar, çumolilar va b.ga xos. Söruvçi H.da esa xartum bor. Gulşira bilan oziqlanuvçi asalaritr xartumida kemiruvçilarning asosiy belgilari saqlangan, kapalaklarda xartum spiralsimon buraladigan naydan iborat; paşşalarda u faqat sörişga emas, balki qattiq ozuqani qirişga ham moslaşgan. Qandalalar, ösimlik bitlari, tripslar, koksidlar, qon söruvçi çivinlar va b. sançib söruvçi oğiz apparati yordamida ösimliklarning hujayra şirasi hamda hayvon qonini sörib oziqlanadi. Kökrak qismi old, örta va orqa kökraklarga bölinadi. Har bir skelet halqasi yelka (us-tidan), kökrak (pastki tomondan), plevralardan (biqindan) taşkil topgan. Kökrakning har bir böğimi (segmenti)da bir juft oyoqlari joylaşgan. Oyoqlar tosça, köst, son, boldir va 2 tirnoqpi böğimlarga bölingan panjalardan tuzilgan; qanotli H.ning örta va orqa kökraklarida bir juftdan qanotlar bor. Urğoçisi qornining uçida 11 böğimdan iborat tuxum qöygiç, erkaklarida esa bir juft ösimtalar mavjud. Ovqat hazm qiliş yöli ozuqani mexanik hamda kimyoviy qayta işlaydigan içaklardan taşkil topgan. H.ning individual rivojlanişi bir neça bosqiçli (fazali) töliq yoki çala özgariş (metamorfoz) bilan keçadi. Çala özgariş bilan rivojlaniş 3 faza (bosqiç)da: tuxum, liçinka (imagoga öxşaş) va voyaga yetgan haşarot — imago orqali amalga oşadi. Töliq özgariş bilan rivojlanişda esa liçinka (odatda çuvalçangsimon) bilan imago oraliğida /umbaklik davri ham kuzatiladi. H.ning hayot sikli böğin (avlod)lar soni, mavsumiy dinamika (özgariş)ning öziga xosligi va diapauza xususiyatlari bilan belgilanadi.

Tabiatda H. turli-tuman va katta ahamiyatga ega. Ular butun quruqlikni egallagan; ayniqsa sernam subtropik yerlarda köp tarqalgan. Köpçiligi yerda, qator turlari suvda yaşaydi, ba'zilarining hayoti tuproq bilan boğliq. H. xilma-xil mahsulotlar bilan oziqlanib, tabiatda moddalar alma-şinuvida iştirok etadi. H.ning juda köp turlari ösimliklar zarar-kunandalari; hayvonlar va odamlarga zarar keltiradi. Ösimliklarni çang-latiş, zararkunanda haşarot va begona ötlarni yöqotişda ham H.ning roli katta (q. Entomofaglar); foydali haşarotlardan asalari, ipak qurtlar, lak beruvçi çervetslar qimmat-baho mahsulot beradi; ayrimlari ovlanadigan hayvonlar uçun ozuqa man-bai. H. xilma-xilligi va ularning olamini entomologiya fani, foydali H.dan amaliyotda foydalaniş va zararkunanda H.larga qarşi kuraş usullarini qişloq xöjaligi entomologiyasi fani örganadi.

Ad.: Vrednne i poleznne nasekomne xlopçatnika i drugix selskoxozyaystvennnx kultur Özbekistana. T., 1977; Selsko-xozyaystvennaya entomologiya. M., 1983; murodov S.A., Umumiy entomologiya kursi, T., 1986.