Entomofaglar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–150-b. — ziyouz.com
Entomofaglar (yun. — haşarot, — yeb qöyuvçi) — haşarotlar bilan oziqlanuvçi parazit va yirtqiç mikro yoki makroorganizmlar. E.ning eng muhim guruhlari: haşarotlar; mikroorganizmlar (bakteriyalar, zamburuğlar va viruslar); eng sodda hayvonlarga mansub bir hujayrali organizmlar (1200 ga yaqin tur). Bulardan taşqari E.ga zararkunanda haşarotlar bilan oziqlanadigan suvda ham quruqda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar va quşlar kiradi. E.ning juda kam turlari zararkunanda haşarotlar epizootiyasini qözğatişi, nasl berişni kamaytirişi yoki ularning kasallik qözğatuvçilarga, insektitsidlar ta'siriga nisbatan sezgirligini oşirişi mumkin. Şunday E.ga sporoviklar va knidosporidiylar, şuningdek, kamdankam xivçinlilar hamda gaplosporidiylar sinfining vakillari kiradi. Çala özgariş bilan rivojlanuvçi (ninaçilar, beşiktervatlar, bahorgi kapalaklar, töğriqanotlilar, quloqqazgiçlar, qandalalar, tripslar) va töliq özgariş bilan rivojlanadigan (qönğizlar, törqanotlilar, tuyaböyinlar, buloqçilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar) haşarotlar yirtqiçlik bilan hayot keçiradi. Entomofagkanalarning köpçiligi fitoseyidlar oilasining vakillaridir, ba'zilarigina bdellid, stigimeid, xeyletid, gemisarkoptid va boşqalar oilaga mansub. Haşarotlar paraziti 5 turkum: qöngizlar, tengqanotlilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar vakillari orasida uçraydi. Ösimliklarni biologik himoya usulida pardaqanotlilar va ikki qanotlilar turkumiga mansub turlar katta ahamiyatga ega (q. Parazitizm).
Xöjayinga ixtisoslaşiga köra, E. 3 biologik guruhga: monofaglar (bir yoki ikki tur xöjayinni zararlaydi), oligofaglar (bir oiladagi bir neça uruqqa mansub turlar hisobiga yaşaydi) va polifaglarga (har xil turkumga mansub köpgina turlarni zararlaydi) bölinadi. Organizmlararo munosabatning yana bir şakli — antibioz yoki organizmlararo antagonistik özaro munosabat (mikroorganizmlar yoki yuksak ösimliklarning boşqa organizmlar rivojlanişiga tösqinlik qiluvçi yoki uni nobud qiladigan moddalar ajratişi) farqlanadi. Dehqonçilik biotsenozida E.dan xonqizi qönğizlari, oltinközlar, taxin paşşalar, sirfidlar, sassiqqönğizlar va boşqalar katta ahamiyatga ega. Ösimliklarni biologik himoya usulida E.dan trixogramma va gabrobrakondan foydalaniladi (yana q. Foydali haşarotlar).
Q.: Foydali haşarotlar, Parazitizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНТОМОФАГЛАР (юн. — ҳашарот, — еб қўювчи) — ҳашаротлар билан озиқланувчи паразит ва йиртқич микро ёки макроорганизмлар. Э.нинг энг муҳим гуруҳлари: ҳашаротлар; микроорганизмлар (бактериялар, замбуруғлар ва вируслар); энг содда ҳайвонларга мансуб бир ҳужайрали организмлар (1200 га яқин тур). Булардан ташқари Э.га зараркунанда ҳашаротлар билан озиқланадиган сувда ҳам қуруқда яшовчилар, судралиб юрувчилар ва қушлар киради. Э.нинг жуда кам турлари зараркунанда ҳашаротлар эпизоотиясини қўзғатиши, насл беришни камайтириши ёки уларнинг касаллик қўзғатувчиларга, инсектицидлар таъсирига нисбатан сезгирлигини ошириши мумкин. Шундай Э.га споровиклар ва книдоспоридийлар, шунингдек, камданкам хивчинлилар ҳамда гаплоспоридийлар синфининг вакиллари киради. Чала ўзгариш билан ривожланувчи (ниначилар, бешиктерватлар, баҳорги капалаклар, тўғриқанотлилар, қулоққазгичлар, қандалалар, трипслар) ва тўлиқ ўзгариш билан ривожланадиган (қўнғизлар, тўрқанотлилар, туябўйинлар, булоқчилар, тангақанотлилар, пардақанотлилар ва икки қанотлилар) ҳашаротлар йиртқичлик билан ҳаёт кечиради. Энтомофагканаларнинг кўпчилиги фитосейидлар оиласининг вакилларидир, баъзиларигина бделлид, стигимеид, хейлетид, гемисаркоптид ва бошқалар оилага мансуб. Ҳашаротлар паразити 5 туркум: қўнгизлар, тенгқанотлилар, тангақанотлилар, пардақанотлилар ва икки қанотлилар вакиллари орасида учрайди. Ўсимликларни биологик ҳимоя усулида пардақанотлилар ва икки қанотлилар туркумига мансуб турлар катта аҳамиятга эга (қ. Паразитизм).
Хўжайинга ихтисослашига кўра, Э. 3 биологик гуруҳга: монофаглар (бир ёки икки тур хўжайинни зарарлайди), олигофаглар (бир оиладаги бир неча уруққа мансуб турлар ҳисобига яшайди) ва полифагларга (ҳар хил туркумга мансуб кўпгина турларни зарарлайди) бўлинади. Организмлараро муносабатнинг яна бир шакли — антибиоз ёки организмлараро антагонистик ўзаро муносабат (микроорганизмлар ёки юксак ўсимликларнинг бошқа организмлар ривожланишига тўсқинлик қилувчи ёки уни нобуд қиладиган моддалар ажратиши) фарқланади. Деҳқончилик биоценозида Э.дан хонқизи қўнғизлари, олтинкўзлар, тахин пашшалар, сирфидлар, сассиққўнғизлар ва бошқалар катта аҳамиятга эга. Ўсимликларни биологик ҳимоя усулида Э.дан трихограмма ва габробракондан фойдаланилади (яна қ. Фойдали ҳашаротлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.