Parazitizm

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64–66-b. — ziyouz.com

Parazitizm (yun. parasitos — tekinxör, hamtovoq, parazit va ismos — kasallik holati) — (biologiyada) oziklaniş orqali boğlangan va özaro moddalar almaşinuviga asoslangan, genetik jihatdan turliça bölgan organizmlarning tarixiy şakllangan assotsiatsiyasi. P.da bir organizm (parazit) ikkinçi organizm (xöjayin)dan yaşaş muhiti va ozik, manbai sifatida foydalanadi: ikkala organizm ham özaro antagonistik munosabatda böladi. Bundan taşqari, parazit—xöja-yin munosabatlari organizmda immunobiologik reaksiyalarni keltirib çiqaradi. Hayvonot dunyosining deyarli barça tiplarida parazitlik b-n hayot keçiruvçi turlar mavjud. Ba'zi bir sinflar (sörğiçlilar, tasmasimonlar), hatto tiplar (sporalilar, mikrosporidlar, tikanboşlilar) faqat parazit turlarni uz içiga oladi. Böğimoyoqlilar tipida parazitlar haşarotlar va örgimçaksimonlar sinfi vakillari orasida köp uçraydi. Umuman Yer yuzida mavjud bölgan hayvonlar turining 60—65 mingi (4—5%) parazit hayot keçiradi. «P.» terminining kelib çiqişi Yunonistonda, Perikl davrida (mil. av. 5-a.) mavjud qonunga asosan, közga köringan davlat arboblari keksalik yoşida davlat qaramoğiga ötişgan. Ular uçun qurilgan maxsus pansionlar parasitariya, u yerda yaşovçilar esa paras(z)itlar deb atalgan. Rim imperiyasi davrida parazit sözi özgalar hisobiga yaşovçi ma'nosini anglatib, hoz. kungaça saqlanib qolgan. Bu söz biol., veterinariya va tibbiyotda ham xuddi şu ma'noda kirib kelgan bölib, boşqa organizm (xöjayin) töqimalari yoki hazm qilgan oziq moddalar b-n oziqlanadigan, uning içki organlari yoki tana yuzasida vaqtinça yoki doi-miy yaşaydigan organizmni anglatadi. Rus olimi R. S Şulsning fikriça, P.ning 1- mezoni uning yaşaş joyi; 2- oziklaniş usuli (metabolitik boğliqligi) va 3- xöjayin organizmiga patogen ta'siridan iborat. I. I. Meçnikov parazitizmni boşqa organizmlar hisobiga yaşovçi va oziqlanuvçi jonivorlardebta'riflagan. P. b-n boglik hodisalar odam va hayvonlarda ança batafsil örganilgan bölişiga karamay, uning kelib çiqişi va şakllanişi masalalarining köp jihatlari hozirgaça ma'lum emas. Bu avvalo hayvonlar evolyutsiyasi b-n boğliq.

Yaşaş joyiga köra, P. taşqi — ektoparazitizm (parazit xöjayin tana-sining taşqarisida yaşaydi) va içki — endoparazitizm (parazit xöjayin organizmi içida yaşaydi), yaşaş mud-datiga köra, vaqtinçalik (parazit hayotining ma'lum bir qismi parazitlik b-n ötadi) va doimiy (statsionar) (parazitning hamma rivojlaniş bos-qiçlari parazitlik b-n hayot keçira-di) böladi.

Parazitlarni örganiş va ularga qarşi kuraş çoralarini işlab çiqiş b-n parazitologiya, gelmintologiya, mikrobiologiya, virusologiya va fitopatologiya şuğullanadi. Evolyutsiya jara-yonida organizmlar örtasida turli xil biologik, xususan, indifferent (be-taraf), simbioz (özaro foydali), an-tagonistik (qaramaqarşi) munosabatlar vujudga kelgan.

Indifferent munosabatdagi organizmlar bir xil şaroitda va bitta hududda birgalikda yaşab, bir-biriga foyda yoki ziyon keltirişmaydi (mas, dengiz ostida yaşovçi aktiniyalar, dengiz yulduzlari, qisqiçbaqasimonlar).

Simbioz munosabatda 2 yoki undan ortiq organizmlar özaro manfaatdorlikda yaşaydi. Bu munosabatlar asosida ijarada yaşovçanlik (sinoykiya) va oziklaniş orqali boğlaniş (kommensalizm) yotadi. Barça parazitlar evolyutsiya jarayonida erkin yaşovçi orga-nizmlardan, köpçilik ektoparazitlar esa yirtqiçlar oziklaniş muddatining asta-sekin uzayişi natijasida kelib çiqqan. Ektoparazitlar, ayniqsa, böğimoyoqlilar orasida köp uçraydi. Uzok, evolyutsiya jarayonida böğimoyoqlilar umurtqali qayvonlar b-n oziklaniş tufayli boğlanişda bölişi orqali asta-sekin ektoparazitlarga aylanib borgan. Kanalar, parxörlar, patxörlar, junxörlar, bitlar va burgalar xuddi şu yöl b-n vujudga kelgan. Köpçilik umurtqasizlarning umurtqali hayvonlar terisi, jabra yoriklari yoki boşqa organlariga yopişib hayot keçirişi, ular asta-sekin botib kirib oziklanişga utişi tufayli ektoparazitlarga aylanib borgan. Infuzoriyalar va parazit qisqiç-baqasimonlar bunga misol böladi. Ba'zi haşarotlarning liçinkalari quruqlikdagi umurtqali hayvonlarning parazitlari hisoblanadi. Dastlab bu liçinkalar yaralardagi nobud bölgan töqimalar yoki ölgan hayvonlar b-n oziqlangan. Keyinçalik ular tirik töqimalar b-n oziqlanişiga moslaşib, haqiqiy parazitlarga aylangan. Endoparazitlarning kelib çiqişi köp jihatdan ektoparazitlarning evolyutsiyasi b-n bevosita boğliq. Terida parazitlik qiluvçi infuzoriyalarning bir guruhi va haşarotlar liçinkalari şu tariqa endoparazitlarga aylangan. Rus olimi V. A. Dogelning fikriça, erkin yaşovçi umurtqasiz hayvonlarning sistalari, tuxumlari yoki liçinkalari tasodifan ovqat hazm qiliş organlariga tuşib qolib, u yerda rivojlanişni davom ettirişi natijasida endoparazitlarga aylanib qolgan. Köpçilik bir hujayralilar va nema-todalar şu yöl b-n kelib çiqqan bölişi mumkin. Qon parazitlari P.ga yuksak darajada moslaşgan bölib, dastlab ular içakda parazitlik qilgan, keyinçalik turli yöllar b-n qonga ötib, u yerda yaşaşga muvofiklaşgan bölişi mumkin. Parazitlarning hayot sikli va tarqalişini örganiş ularga qarşi kuraş va, ayniqsa, kasallik-darning oldini olişda juda muhim. Bunda parazitlar, parazit taşuvçi va oraliq xöjayinlar dorilar yordamida yöqotiladi. Parazit (zararkunanda) ösimliklarga qarşi biologik kuraşdan (mas, parda qanotli haşarotlar — yaydoqçilardan) keng foydalaniladi.

Ad.: Abuladze K. I. i dr., Parazitologiya i invazionniye bolezni selskoxozyaystvennix jivotnix, M., 1990; Akbayev M. Ş. i dr., Parazitologiya i invazionniye bolezni jivotnix, M., 2000.

Jaloliddin Azimov, Erkinjon Şakarboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАРАЗИТИЗМ (юн. parasitos — текинхўр, ҳамтовоқ, паразит ва ismos — касаллик ҳолати) — (биологияда) озикланиш орқали боғланган ва ўзаро моддалар алмашинувига асосланган, генетик жиҳатдан турлича бўлган организмларнинг тарихий шаклланган ассоциацияси. П.да бир организм (паразит) иккинчи организм (хўжайин)дан яшаш муҳити ва озик, манбаи сифатида фойдаланади: иккала организм ҳам ўзаро антагонистик муносабатда бўлади. Бундан ташқари, паразит—хўжа-йин муносабатлари организмда иммунобиологик реакцияларни келтириб чиқаради. Ҳайвонот дунёсининг деярли барча типларида паразитлик б-н ҳаёт кечирувчи турлар мавжуд. Баъзи бир синфлар (сўрғичлилар, тасмасимонлар), ҳатто типлар (споралилар, микроспоридлар, тиканбошлилар) фақат паразит турларни уз ичига олади. Бўғимоёқлилар типида паразитлар ҳашаротлар ва ўргимчаксимонлар синфи вакиллари орасида кўп учрайди. Умуман Ер юзида мавжуд бўлган ҳайвонлар турининг 60—65 минги (4—5%) паразит ҳаёт кечиради. «П.» терминининг келиб чиқиши Юнонистонда, Перикл даврида (мил. ав. 5-а.) мавжуд қонунга асосан, кўзга кўринган давлат арбоблари кексалик ёшида давлат қарамоғига ўтишган. Улар учун қурилган махсус пансионлар параситария, у ерда яшовчилар эса парас(з)итлар деб аталган. Рим империяси даврида паразит сўзи ўзгалар ҳисобига яшовчи маъносини англатиб, ҳоз. кунгача сақланиб қолган. Бу сўз биол., ветеринария ва тиббиётда ҳам худди шу маънода кириб келган бўлиб, бошқа организм (хўжайин) тўқималари ёки ҳазм қилган озиқ моддалар б-н озиқланадиган, унинг ички органлари ёки тана юзасида вақтинча ёки дои-мий яшайдиган организмни англатади. Рус олими Р. С Шульцнинг фикрича, П.нинг 1- мезони унинг яшаш жойи; 2- озикланиш усули (метаболитик боғлиқлиги) ва 3- хўжайин организмига патоген таъсиридан иборат. И. И. Мечников паразитизмни бошқа организмлар ҳисобига яшовчи ва озиқланувчи жониворлардебтаърифлаган. П. б-н боглик ҳодисалар одам ва ҳайвонларда анча батафсил ўрганилган бўлишига карамай, унинг келиб чиқиши ва шаклланиши масалаларининг кўп жиҳатлари ҳозиргача маълум эмас. Бу аввало ҳайвонлар эволюцияси б-н боғлиқ.

Яшаш жойига кўра, П. ташқи — эктопаразитизм (паразит хўжайин тана-сининг ташқарисида яшайди) ва ички — эндопаразитизм (паразит хўжайин организми ичида яшайди), яшаш муд-датига кўра, вақтинчалик (паразит ҳаётининг маълум бир қисми паразитлик б-н ўтади) ва доимий (стационар) (паразитнинг ҳамма ривожланиш бос-қичлари паразитлик б-н ҳаёт кечира-ди) бўлади.

Паразитларни ўрганиш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш б-н паразитология, гельминтология, микробиология, вирусология ва фитопатология шуғулланади. Эволюция жара-ёнида организмлар ўртасида турли хил биологик, хусусан, индифферент (бе-тараф), симбиоз (ўзаро фойдали), ан-тагонистик (қарамақарши) муносабатлар вужудга келган.

Индифферент муносабатдаги организмлар бир хил шароитда ва битта ҳудудда биргаликда яшаб, бир-бирига фойда ёки зиён келтиришмайди (мас, денгиз остида яшовчи актиниялар, денгиз юлдузлари, қисқичбақасимонлар).

Симбиоз муносабатда 2 ёки ундан ортиқ организмлар ўзаро манфаатдорликда яшайди. Бу муносабатлар асосида ижарада яшовчанлик (синойкия) ва озикланиш орқали боғланиш (комменсализм) ётади. Барча паразитлар эволюция жараёнида эркин яшовчи орга-низмлардан, кўпчилик эктопаразитлар эса йиртқичлар озикланиш муддатининг аста-секин узайиши натижасида келиб чиққан. Эктопаразитлар, айниқса, бўғимоёқлилар орасида кўп учрайди. Узок, эволюция жараёнида бўғимоёқлилар умуртқали қайвонлар б-н озикланиш туфайли боғланишда бўлиши орқали аста-секин эктопаразитларга айланиб борган. Каналар, пархўрлар, патхўрлар, жунхўрлар, битлар ва бургалар худди шу йўл б-н вужудга келган. Кўпчилик умуртқасизларнинг умуртқали ҳайвонлар териси, жабра ёриклари ёки бошқа органларига ёпишиб ҳаёт кечириши, улар аста-секин ботиб кириб озикланишга утиши туфайли эктопаразитларга айланиб борган. Инфузориялар ва паразит қисқич-бақасимонлар бунга мисол бўлади. Баъзи ҳашаротларнинг личинкалари қуруқликдаги умуртқали ҳайвонларнинг паразитлари ҳисобланади. Дастлаб бу личинкалар яралардаги нобуд бўлган тўқималар ёки ўлган ҳайвонлар б-н озиқланган. Кейинчалик улар тирик тўқималар б-н озиқланишига мослашиб, ҳақиқий паразитларга айланган. Эндопаразитларнинг келиб чиқиши кўп жиҳатдан эктопаразитларнинг эволюцияси б-н бевосита боғлиқ. Терида паразитлик қилувчи инфузорияларнинг бир гуруҳи ва ҳашаротлар личинкалари шу тариқа эндопаразитларга айланган. Рус олими В. А. Догелнинг фикрича, эркин яшовчи умуртқасиз ҳайвонларнинг цисталари, тухумлари ёки личинкалари тасодифан овқат ҳазм қилиш органларига тушиб қолиб, у ерда ривожланишни давом эттириши натижасида эндопаразитларга айланиб қолган. Кўпчилик бир ҳужайралилар ва нема-тодалар шу йўл б-н келиб чиққан бўлиши мумкин. Қон паразитлари П.га юксак даражада мослашган бўлиб, дастлаб улар ичакда паразитлик қилган, кейинчалик турли йўллар б-н қонга ўтиб, у ерда яшашга мувофиклашган бўлиши мумкин. Паразитларнинг ҳаёт цикли ва тарқалишини ўрганиш уларга қарши кураш ва, айниқса, касаллик-дарнинг олдини олишда жуда муҳим. Бунда паразитлар, паразит ташувчи ва оралиқ хўжайинлар дорилар ёрдамида йўқотилади. Паразит (зараркунанда) ўсимликларга қарши биологик курашдан (мас, парда қанотли ҳашаротлар — яйдоқчилардан) кенг фойдаланилади.

Ад.: Абуладзе К. И. и др., Паразитология и инвазионные болезни сельскохозяйственных животных, М., 1990; Акбаев М. Ш. и др., Паразитология и инвазионные болезни животных, М., 2000.

Жалолиддин Азимов, Эркинжон Шакарбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.