Parazitizm
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Parazitizm (yunonça parasitos — «birovning hisobidan ovqatlanuvçi, hamtovoq») — genetik jihatdan turliça organizmlarning birgalikda yaşaş şakli bölib, bunda bir organizm (parazit) ikkinçisidan (xöjayindan) yaşaş muhiti va oziq manbai sifatida foydalanadi. ÖzME'ga köra, bu munosabat oziqlaniş va moddalar almaşinuvi orqali boğlangan, ikki organizm özaro antagonistik holatda böladi, parazit esa xöjayin organizmida immun javob reaksiyalarini uyğotadi.1
Atamaning kelib çiqişi
13ÖzME'ga köra, söz Qadimgi Yunonistonda Perikl davrida (miloddan avvalgi V asr) paydo bölgan: keksaygan davlat arboblari davlat qaramoğiga olinib, maxsus uylarda yaşagan va ular «parasitlar» deb atalgan. Rim imperiyasi davrida bu söz «özgalar hisobiga yaşovçi» ma'nosini olgan va keyinçalik Biologiya, veterinariya va tibbiyotga ham şu ma'noda kirgan.
Tarqalişi
13Rusça Vikipediyaga köra, parazitizm hayvonlar (eng soddalar, yassi va yumaloq çuvalçanglar, halqali çuvalçanglar, mollyuskalar, böğimoyoqlilar), bakteriyalar, zamburuğlar va hatto gulli ösimliklar orasida uçraydi. ÖzME'ga köra, sörğiçlilar va tasmasimon çuvalçanglar kabi ayrim sinflar, sporalilar va tikanboşlilar kabi ayrim tiplar faqat parazit turlardan iborat; Yer yuzidagi hayvon turlarining taxminan 4–5 foizi, ya'ni 60–65 mingga yaqini parazit hayot keçiradi. Parazitning fiziologiyasi xöjayinnikiga böysunadi: u köp hollarda muayyan xöjayinlarsiz yaşay olmaydi yoki köpaya olmaydi. Rusça Vikipediyaga köra, birgalikdagi evolyutsiya qança uzoq davom etsa, parazit xöjayiniga şunça yaxşi moslaşadi va unga kamroq zarar yetkazadi.
Turlari
13Yaşaş joyiga köra parazitizm taşqi (ektoparazitizm) va içki (endoparazitizm) turlarga bölinadi: ektoparazitlar xöjayin tanasining sirtida, endoparazitlar esa uning içki a'zolari va töqimalarida yaşaydi. Yaşaş muddatiga köra vaqtinçalik va doimiy parazitizm farqlanadi: birinçisida parazit hayotining faqat bir qismini xöjayinda ötkazadi, ikkinçisida esa barça rivojlaniş bosqiçlari parazitlik bilan keçadi.
ÖzME parazitizmni organizmlar örtasidagi boşqa munosabatlardan farqlaydi. Indifferent munosabatda organizmlar birga yaşab, bir-biriga foyda ham, zarar ham keltirmaydi. Simbiozda esa ikki yoki undan ortiq organizm özaro manfaatli yaşaydi.
Kelib çiqişi
13ÖzME'ga köra, barça parazitlar evolyutsiya jarayonida erkin yaşovçi organizmlardan kelib çiqqan. Ektoparazitlarning köpçiligi yirtqiçlarning xöjayin bilan oziqlaniş muddati asta-sekin uzayişi natijasida paydo bölgan; kanalar, bitlar va burgalar şu yöl bilan rivojlangan deb hisoblanadi. Rus olimi Valentin Dogelning fikriça, ayrim endoparazitlar erkin yaşovçi hayvonlarning tuxumlari yoki liçinkalari tasodifan xöjayinning hazm a'zolariga tuşib, u yerda rivojlanişni davom ettirişi natijasida paydo bölgan. Qon parazitlari dastlab içakda yaşab, keyinroq qonga ötgan bölişi mumkin.
Örganilişi
13Parazitlar va ularga qarşi kuraş çoralarini Parazitologiya, gelmintologiya, Mikrobiologiya, virusologiya va fitopatologiya örganadi. Parazitlarning hayot sikli va tarqalişini bilişi ular keltirib çiqaradigan kasalliklarning oldini olişda muhim. Rusça Vikipediyaga köra, tibbiy parazitologiyada «parazit» deganda köpinça eukariot patogen organizmlar — eng soddalar va köp hujayrali qözğatuvçilar tuşuniladi. Qişloq xöjaligida esa zararkunandalarga qarşi biologik kuraşda ularning tabiiy parazitlaridan, masalan, yaydoqçi haşarotlardan foydalaniladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Parazitizm // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2459 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAParazitizm. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2459
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2459
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Паразитизмru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 64–66-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 64–66-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.