Parazitologiya

Parazitologiya — parazitlarni, ularning xöjayinlarini va ular örtasidagi munosabatlarni örganadigan biologiya fanlari kompleksi. Bu fan parazitlar keltirib çiqaradigan kasalliklarni va ularga qarşi kuraş usullarini ham tadqiq qiladi.

Parazitologiya parazitlarning sistematikasi, morfologiyasi, biologiyasi va ekologiyasini, parazit va xöjayin örtasidagi munosabatlarni, şuningdek parazitning tuzilişi, hayot keçirişi, yaşaşga moslaşişi, rivojlanişi va geografik tarqalişini örganadi. Amaliy jihatdan fan parazitar kasalliklarga qarşi kuraşning ilmiy asoslarini işlab çiqib, odam va hayvonlar salomatligini saqlaşga hamda ösimliklarni himoya qilişga qaratilgan.

Inglizça manbada ta'kidlanişiça, bu fan doirasi organizm yoki muhit bilan emas, balki ularning yaşaş tarzi bilan belgilanadi. Şu sababli u hujayra biologiyasi, bioinformatika, biokimyo, molekulyar biologiya, immunologiya, genetika, evolyutsiya va ekologiya kabi fanlar usullaridan foydalanadi.

Hayvonot dunyosiga mansub parazitlar zooparazitlar, ular qözğatadigan kasalliklar invazion kasalliklar deyiladi. Ösimliklarga mansub parazitlar fitoparazitlar, ularning kasalliklari esa infeksion kasalliklar deyiladi. Rus tilidagi maqolaga köra, akademik K. I. Skryabin parazitologiya fanlari tizimini fitoparazitologiya va zooparazitologiyaga ajratgan.

Parazit organizmlar haqidagi dastlabki ma'lumotlar Abu Ali ibn Sino asarlarida uçraydi: “Tib qonunlari” kitobida askarida, ostritsa va rişta kabi parazit çuvalçanglar qözğatadigan kasalliklar va ularni davolaş haqida aniq ma'lumotlar berilgan.

Inglizça manbaga köra, Antoni van Levenguk 1681-yilda Giardia lamblia ni kuzatib tasvirlagan; bu mikroskop ostida körilgan odamning birinçi parazit bir hujayralisi bölgan. 1687-yilda italyan biologlari Jovanni Kozimo Bonomo va Diaçinto Çestoni qötir parazit kana Sarcoptes scabiei keltirib çiqarişini e'lon qilgan. Francesko Redi 1684-yilgi kitobida 100 dan ortiq parazitni tasvirlab, parazitlar tuxumdan rivojlanişini ta'kidlagan.

Parazitologiya 19-asrga kelib mustaqil fan sifatida şakllana boşladi. Bu mikroskopning takomillaşuvi, köplab mikroskopik parazitlarning kaşf etilişi va parazitlarning hayot sikllari örganilişi bilan boğliq. Masalan, Patrik Manson 1877-yilda filyariatozning hayot siklini aniqladi, Ronald Ross esa 1897–1898-yillarda bezgak parazitining çivin orqali tarqalişini tasdiqladi.

Örta Osiyoda parazitologiyaga oid ma'lumotlar 19-asrning ikkinçi yarmida Turkiston ölkasida sayohat qilgan A. P. Fedçenko asarlarida uçraydi. U Buxoro, Samarqand va Toşkentda turli hayvonlarning parazit çuvalçanglarini yiğgan; ular 24 turga mansub ekani aniqlangan. 20-asr boşlarida Özbekistonda tadqiqotlar K. I. Skryabin, Ye. N. Pavlovskiy, V. A. Dogel, N. V. Badanin, L. M. Isayev va boşqalar nomi bilan boğliq. Agronomiya parazitologiyasi böyiça tadqiqotlarni 1930-yillarda Ye. S. Kiryanova boşlab bergan.

Xalq xöjaligidagi ahamiyatiga köra parazitologiya quyidagilarga ajratiladi:

• umumiy parazitologiya — fanning nazariy asoslari, organizmlarning özaro munosabatlari, parazitlar sistematikasi, parazitar kasalliklar patogenezi, davosi va oldini oliş;
• tibbiyot parazitologiyasi — odamda kasallik qözğatuvçi parazitlarni örganadi; u tibbiy protozoologiya, tibbiy araxnoentomologiya va tibbiy gelmintologiyaga bölinadi;
• veterinariya parazitologiyasi — hayvonlar parazitlari va ular keltirib çiqaradigan kasalliklarni örganadi; protozoologiya, gelmintologiya va araxnoentomologiyaga bölinadi;
• agronomiya parazitologiyasi — madaniy ösimliklarda parazitlik qiluvçi gelmintlar va böğimoyoqlilarni örganadi.

Inglizça manbada yana strukturaviy (parazit oqsillari tuzilişini örganiş, bu dori işlab çiqişda foydali bölişi mumkin), miqdoriy (parazitlar xöjayinlar orasida notekis tarqalgani uçun ilğor biostatistik usullar kerak böladi), parazitlar ekologiyasi, parazitlar konservatsion biologiyasi hamda taksonomiya va filogenetika yönalişlari qayd etilgan. DNKdan turlarni aniqlaşda foydalaniş parazitologlar uçun juda foydali bölgan.

Parazitologiya zoologiya bilan çambarças boğliq: parazitlar morfologiyasi va sistematikasini biliş invazion kasalliklarga diagnoz qöyiş uçun zarur. Zamonaviy parazitologiya biokimyo, immunologiya, elektron mikroskopiya va molekulyar biologiya usullaridan foydalanadi.