Mikrobiologiya
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Mikrobiologiya (mikro... va biologiya) — mikroorganizmlar haqidagi fan. U mikroorganizmlarning biologik xususiyatlarini, boşqa organizmlar bilan munosabatini va amaliy qöllanilişini örganadi.
Nimani örganadi
13Uzbekça Vikipediya maqolasiga köra, mikrobiologiya viruslar, barça prokariotlar va mikroskopik eukariotlarni (bir hujayrali hayvonlar, suvötlar, ayrim zamburuğlar) örganadi. Asosiy ob'yektlari bakteriyalar, açitqi zamburuğlar, aktinomitsetlar va viruslardir. Rus va ingliz tilidagi manbalarda mikroorganizmlar bir hujayrali, köp hujayrali va hujayrasiz şakllarga bölinişi ta'kidlanadi. Soha mikroorganizmlarning sistematikasi, morfologiyasi, fiziologiyasi, biokimyosi, evolyutsiyasi, ekotizimlardagi örni va amaliy qöllanilişini qamrab oladi.
Ingliz tilidagi Vikipediyada yozilişiça, hozirgi oddiy muhitlardagi mikroorganizmlarning 1 foizidan kamini mavjud usullar bilan alohida östiriş mumkin. Şu sababli mikrobiologlar madaniyat, böyaş va mikroskopiyadan taşqari DNK ketma-ketligiga asoslangan aniqlaş kabi molekulyar biologiya usullariga ham tayanadi (masalan, bakteriyalarni aniqlaşda 16S rRNK geni).
Tarixi
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, mikroorganizmlar mavjudligi ular kaşf etilişidan ança oldin taxmin qilingan: bu fikr jayna ta'limotida va qadimgi Rimda Mark Terensiy Varronda uçraydi. 1546-yilda Jirolamo Frakastoro yuqumli kasalliklarni ötkazuvçi uruğsimon zarralar keltirib çiqaradi, degan fikrni bildirgan.
Mikroorganizmlarni birinçi körgan şaxs haqida manbalar turliça ma'lumot beradi. Özbekça Vikipediyada A. Levenguk (1683) ularni birinçi marta körgan va tavsiflagan deyiladi. Rus Vikipediyasida Levenguk Qirollik jamiyatiga yozgan xatida 1676-yil 24-aprelda suv tomçisini mikroskopda körgani va bakteriyalarni tasvirlagani aytiladi; ingliz Vikipediyasida ham Levenguk uçun 1676-yil körsatilgan. Ingliz va rus Vikipediyasida bu işda yezuit Afanasiy Kirxer ham birinçi bölgan bölişi mumkinligi qayd etilgan. Robert Guk 1665-yilda (ingliz Vikipediyasida bir joyda 1666) mikroskopda kuzatiş olib borgan.
Özbekça Vikipediyada nemis olimi O. Myuller (1786) mikroorganizmlarni sistemaga solişga ilk bor uringanligi aytiladi; rus Vikipediyasida daniyalik biolog O. F. Myuller 1789-yilgaça 379 turni tasvirlagani yoziladi.
Mikrobiologiya fan sifatida 19-asrning 2-yarmida, asosan, L. Paster ta'sirida şakllana boşladi. Paster bijğiş jarayonlari mikroorganizmlar faoliyati bilan boğliqligini isbotladi, öz-özidan paydo böliş gipotezasini rad etdi va anaerobiozni kaşf qildi. R. Kox va uning maktabi qattiq oziq muhit yaratdi hamda kasallikning muayyan mikroorganizmga boğliqligini aniqlaş mezonlarini (Kox postulatlari) işlab çiqdi; natijada köp kasalliklarning qözğatuvçilari kaşf etildi. S. N. Vinogradskiy va M. Beyerink elektiv (boyitiş) kulturasi usulini işlab çiqib, eksperimental mikrobiologiyaning rivojiga hissa qöşdi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Beyerink viruslarni kaşf etgan, Vinogradskiy esa nitrifikatsiyalovçi va azot fiksatsiyalovçi bakteriyalarni birinçi ajratgan. Ferdinand Kon bakteriologiyaning asosçisi, Jozef Lister esa oçiq jarohatlarda fenoldan birinçi foydalangan şaxs sifatida tilga olinadi.
Özbekistonda
Özbekistonda mikrobiologik tadqiqotlar 20–30-yillardan boşlangan. 1947-yilda Fanlar akademiyasi Zoologiya va botanika institutlari qoşida mikrobiologiya laboratoriyasi taşkil etilgan, 1977-yilda Mikrobiologiya ilmiy tadqiqot instituti oçilgan. Tibbiyot mikrobiologiyasi rivoji A. G. Grekov nomi bilan boğliq: uning iştirokida 1917-yilda Toşkent harbiy gospitali qoşida birinçi bakteriologik laboratoriya, 1918-yilda Ölka bakteriologiya instituti (hozirgi Vaksina va zardoblar instituti) taşkil etilgan. 50 yillik tadqiqotlar natijasida mintaqaviy mikroorganizmlar kolleksiyasi yaratilgan.
Tarmoqlari va usullari
13Özbekça Vikipediyada zamonaviy mikrobiologiya bir qança mustaqil fanlarga ajratilişi aytiladi: sanoat (texnik), sanitariya, umumiy mikrobiologiya. Yaşaş muhitiga köra umumiy mikrobiologiya tuproq, sanoat, suv, geologik va kosmik mikrobiologiyaga bölinadi. Kosmik mikrobiologiya 1965-yildan rivojlana boşlagan. Rus Vikipediyasida tibbiy va veterinariya mikrobiologiyasi ham sanab ötiladi. Taksonomik jihatdan bakteriologiya, mikologiya, virusologiya, parazitologiya, immunologiya, protistologiya, fikologiya, mikrob genetikasi va ekologiyasi ajratiladi; sof tadqiqot yönalişi hujayra mikrobiologiyasi deb ataladi.
Usullar orasida sof kultura ajratiş, qattiq oziq muhitlar, böyaş, mikrofotografiya va elektiv kultura bor. Rus Vikipediyasida 1884-yildagi Gram böyaş usuli va 1887-yilda amaliyotga kiritilgan Petri idişlari ham tilga olinadi. Zamonaviy mikrobiologiya biotexnologiyada keng qöllanadi: sanoat bijğişi, antibiotiklar, aminokislotalar va fermentlar işlab çiqariş, çiqindilarni biologik parçalaş şular jumlasidandir.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mikrobiologiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2341 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMikrobiologiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2341
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2341
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q7193wikidata.org · 2 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.