Mikrobiologiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 518–520-b. — ziyouz.com
Mikrobiologiya (mikro... va biologiya) — mikroorganizmlar haqidagi fan. M. viruslar, barça prokariotlar va mikroskopik eukariotlar (bir hujayrali hayvonlar, suvötlar, ayrim zamburuğlar)th örganadi. Mikroorganizmlarni A. Levenguk (1683) birinçi marta kurgan va tavsiflab bergan. Nemis olimi O. Myuller (1786) ilk bor mikroorganizmlarni sistemaga solişga uringan. Mikroorganizmlar haqidagi ma'lumotlar bir qança rus olimlari (I.Belyayev, I. Kulabin, M. M. Terexovskiy va b.)ning işlarida ham uçraydi. Lekin M. fan sifatida faqat 19-a.ning 2-yarmida, asosan, fransuz olimi L. Paster işlari ta'sirida şakllana boşladi. L. Paster muayyan kimyoviy jarayonlar, jumladan, har xil bijğişlarni mikroorganizmlar faoliyati b-n boğlikligini isbotlab berdi; yuqumli kasalliklarni mikroblar paydo qilişi töğrisidagi ğoyani himoya qildi; mikroorganizmlarning öz-özidan paydo bölişi töğrisidagi gipotezani inkor etdi; anaerobiozni kaşf qildi. R. Kox va uning maktabi tomonidan qattiq oziq muhitning yaratilişi, mikroorganizmlarning sof kulturasiga bölgan qat'iy talablar va kasallikning muayyan mikroorganizmga boğliqligini aniqlaş mezonlarining işlab çiqilişi b-n qisqa vaqt davomida köpçilik kasalliklarning qözğa-tuvçilari kaşf etildi. L. Pasterning mikroorganizmlarning tabiatdagi ahamiyati töğrisidagi ğoyalarini umumiy M. asosçilari S. Ç. Vinofadskiy va M. Beyerink rivojlantirişdi. Ular tomonidan mikroorganizmlarning elektiv kulturasi (bitta organizmning rivojlanişiga şaroit yaratiş) metodining işlab çiqilişi va moddalarning biologik aylanişi jarayonida iştirok etadigan mikroorganizmlar guruhining körsatib berilişi b-n eksperimental M. rivojlana boşladi.
M.ning asosiy örganiş obyektlari bakteriyam ar, açitqi zamburuğlar, aktinomitsetlar va viruslar hisoblanadi. Lekin M. metodlaridan zamburuyelar va b. mikroorganizmlarni hamda yuksak tuzilgan köp hujayralilar hujayralarini östirişda ham foydalaniladi. Zamonaviy M. bir qança mustaqil fanlarga ajratiladi. Sanoat (texnik) M. oğir, yengil va, asosan, oziq-ovqat sanoati tarmoqlarida uçraydigan zararkunanda hamda oziq mahsulotlarini i.ç. da foydalaniladigan mikoorganizmlarning faoliyati va biologik xususiyatlarini örganadi. Sanitariya M.sining vazifasi suv, havo, oziq-ovqatlar sifatini nazorat qiliş, kasallik tuğdiruvçi mikroorganizmlar tarqalişining oldini olişdan iborat. Umumiy M. mikroorganizmlar morfologiyasi, fiziologi-yasi, biokimyosi, genetikasi, sistematikasi va ularning tabiatdagi ahami-yatini örganadi. Yaşaş muhitiga köra umumiy M. tuproq, sanoat, suv, geologik, kosmik M.ga ajratiladi. Tuproq, ya'ni qişloq xöjaligi M.si tuproq mikroorganizmlari tarkibini, ularning ösimliklar qoldiğini özlaştirişda va ösimliklar paraziti sifatidagi ahamiyatini örgatadi. Ekinlarning mikroorganizmlar paydo qiladigan kasalliklariga, q.x. zararkunandalariga qarşi kuraşning mikrobiologik usullarini işlab çiqadi. Geologik M. mikroorganizmlarning geokimyoviy jarayonlardagi ahamiyatini örganadi. Suv M.si şör va çuçuk suv mikroflorasining son va sifat tarkibini örganadi, içiladigan suvning sifatini nazorat qiladi. 1965 y.dan kosmik M. rivojlana boşladi. U bir hujayrali organizmlarning kosmik fazodagi hayot faoliyatini örganmoqda.
M. obyektlari va jarayonlaridan zamonaviy texnologik M., ya'ni biotex-nologiyada keng foydalaniladi. Zamonaviy M. mustaqil metodologiyaga ega bölgan, lekin öz tadqiqotlarida fizikkimyoviy biol., sitologiya, genetika va b. fanlar qölga kiritgan yutuqlardan foydalanadigan mustaqil fan hisoblanadi.
Özbekistonda mikrobiologik tadqiqotlar 20—30-y.lardan boşlandi. 1947 y.da Özbekiston FA Zoologiya va botanika in-tlari qoşida mikrobiologiya lab. taşkil etiddi. Lab.da tuproq unumdorligini oşiriş, silos tayyorlaş, oqova suvlarni tozalaş, ösimlik va haşarotlarning virus kasalliklari ustida tadqiqotlar olib borildi. Tadqiqotlar, ayniqsa, 1977 y.da Özbekiston FA Mikrobiologiya i.t. instituti taşkil etilganidan söng kengayib ketdi. Bu davrda Örta Osiyo mikroflorasini aniqlaş va örganiş (M. E. Mavloniy), vino tay-yorlaşda foydalaniladigan açitqilar sifatini yaxşilaş (X. Abdurazzoqo-va, N.B.Egamberdiyev, Ş. I. Hakimo-va), mikroorganizmlardan ösimlik qoldiqlari va sanoat çiqindilaridan yem-xaşak tayyorlaşda foydalaniş (J. Toşpölatov, T. D. Jamolov), mikroorganizmlar orasidagi antagonistik munosabatlarni va ular işlab çiqaradigan antibiotiklarni örganiş, ulardan ösimliklarni himoya qilişda, çorvaçilikda (S. A. Asqarova, S. M. Hojiboyeva, M. Q. Qutliyev, S. B. Böriyev) foydalaniş hamda sabzavot, poliz, texnika va boşqa q.x. ekinlarining bakteriya, zamburuğ va viruslar qözğatadigan kasalliklari (Ye. T. Dikasova, M. I. Isamuhamedov, A. H. Vahobov) ustida keng miqyosda tadqiqot olib borildi. Bir vaqtning özida mikroorganizmlarning geokimyoviy faoliyatiga oid işlar amalga oşirildi. Tarkibida oltin, mis va b. elementlar kam bölgan rudalardan elementlarni mikrobiologik yöl b-n ajratib oliş texnologiyasi işlab çiqiddi (P. T. Malaxova, M. F. Sagdiyeva). Q.x. va sanoat korxonalaridan çiqadigan oqova suvlarni mikrobiologik usul yordamida tozalaş (J.Q. Qutliyev, R. Ş. Şoyoqubov, S. B. Böriyev), gen va hujayra muhandisligi usullari yordamida yengil va oziq-ovqat sanoatlari, q.x. va farmakologiya uçun zarur bölgan oqsillar, ferment lar, vitaminlar, biologik öğitlar sintez qiliş, şifobaxş sutqatiq tayyorlaş biotexnologiyalari joriy qilindi (A. F. Xolmurodov, A. S. Rasulov, P. Yu. Yusupov, I. J. Jumaniyozov, T.F. Ğulomova, D. K. Ogay). Bu tadqiqotlar tufayli virus — zamburuğ — ösimlik sistemasida zamburuğning kasallik qözğatiş xususiyatidagi özgaruvçanligini aniqlaşda mikovirusning ahamiyati oçib berildi (J. Safiyazov). Mikroorganizmlarda fiziologik faol birikmalarning hosil bölişi va ularni işlab çi-
qişni boşqariş yöllari örganildi. Nikotinamidadenindinukleotid (NAD) işlab çiqaradigan mahalliy zamburuğlar topildi va ular sintezining ayrim biokimyoviy mexanizmlari aniqlandi (A. F. Xolmurodov, T. Ğ. Ğulomova). Sellyupatik fermentlar preparati va oqsilga boy oziq moddalar oliş texnologiyasi işlab çiqildi (K. D. Davronov, 3. R. Axmedova). Sianobakteriyalarni yemiradigan faglar aniqlandi (M. M. Murodov). 50 yillik tadqiqotlar natijasida Özbekistonda birinçi marta mintaqaviy mikroorganizmlar kolleksiyasi yaratildi.
T i b b i yo t M.ning rivojlanişi A. G. Grekov nomi b-n boğliq. Uning bevosita iştirokida Toşkent harbiy gospitali qoşida birinçi bakteriologik lab. (1917), Ölka bakteriologiya in-ti (hoz. Vaksina va zardoblar in-ti) taşkil etildi (1918). M.ning zamonaviy muammolarini işlab çiqişga A. O. Obidov, I. M. Muhamedov, M. A. Mirzayeva, L. G. Bajenov, X. I. Ishoqo-va, E. X. Eşboyev, N. A. Nuraliyev va b. katta hissa qöşmoqdalar.
Veterinariya M.si sohasidagi tadqiqotlar Özbekiston Veterinariya institutida olib boriladi. In-tda samarali faoliyat körsatgan Ş. T. Rasulov (qoramollarning trixofitiya — qötir kasalligi), I. N. Nevskiy, A. A. Volkova, P. A. Apollosova, P. B. Boboyev, G. N. Nosirov, I. A. Mazitov (qöylarning anaerob va salmonellyozli, virusli abortlari), N. K. Siddiqov, I. D. Burlitskiy, M. B. Boboyeva, A. N. Axmedov (mollarning kolibakteriozi, parrandalarning pasterellyoz, pulloroz, tif va b. yuqumli kasalliklariga qarşi veterinariyasanitariya tadbirlari), N. Mamatov (hayvonlarda quturiş kasalligiga karşi vaksina yaratgan), X. Salimov (qoramollarning leykoz kasalligi diagnostikasi, unga qarşi kuraş vositalari) kabi olimlar veterinariya M.si rivojiga katta hissa qöşdilar.
Abdurasul Vahobov, Egamberdi Eşboyev, Hoşim Nurmamatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИКРОБИОЛОГИЯ (микро... ва биология) — микроорганизмлар ҳақидаги фан. М. вируслар, барча прокариотлар ва микроскопик эукариотлар (бир ҳужайрали ҳайвонлар, сувўтлар, айрим замбуруғлар)тҳ ўрганади. Микроорганизмларни А. Левенгук (1683) биринчи марта курган ва тавсифлаб берган. Немис олими О. Мюллер (1786) илк бор микроорганизмларни системага солишга уринган. Микроорганизмлар ҳақидаги маълумотлар бир қанча рус олимлари (И.Беляев, И. Кулабин, М. М. Тереховский ва б.)нинг ишларида ҳам учрайди. Лекин М. фан сифатида фақат 19-а.нинг 2-ярмида, асосан, француз олими Л. Пастер ишлари таъсирида шакллана бошлади. Л. Пастер муайян кимёвий жараёнлар, жумладан, ҳар хил бижғишларни микроорганизмлар фаолияти б-н боғликлигини исботлаб берди; юқумли касалликларни микроблар пайдо қилиши тўғрисидаги ғояни ҳимоя қилди; микроорганизмларнинг ўз-ўзидан пайдо бўлиши тўғрисидаги гипотезани инкор этди; анаэробиозни кашф қилди. Р. Кох ва унинг мактаби томонидан қаттиқ озиқ муҳитнинг яратилиши, микроорганизмларнинг соф культурасига бўлган қатъий талаблар ва касалликнинг муайян микроорганизмга боғлиқлигини аниқлаш мезонларининг ишлаб чиқилиши б-н қисқа вақт давомида кўпчилик касалликларнинг қўзға-тувчилари кашф этилди. Л. Пастернинг микроорганизмларнинг табиатдаги аҳамияти тўғрисидаги ғояларини умумий М. асосчилари С. Ч. Винофадский ва М. Бейеринк ривожлантиришди. Улар томонидан микроорганизмларнинг электив культураси (битта организмнинг ривожланишига шароит яратиш) методининг ишлаб чиқилиши ва моддаларнинг биологик айланиши жараёнида иштирок этадиган микроорганизмлар гуруҳининг кўрсатиб берилиши б-н экспериментал М. ривожлана бошлади.
М.нинг асосий ўрганиш объектлари бактериям ар, ачитқи замбуруғлар, актиномицетлар ва вируслар ҳисобланади. Лекин М. методларидан замбуруелар ва б. микроорганизмларни ҳамда юксак тузилган кўп ҳужайралилар ҳужайраларини ўстиришда ҳам фойдаланилади. Замонавий М. бир қанча мустақил фанларга ажратилади. Саноат (техник) М. оғир, енгил ва, асосан, озиқ-овқат саноати тармоқларида учрайдиган зараркунанда ҳамда озиқ маҳсулотларини и.ч. да фойдаланиладиган микоорганизмларнинг фаолияти ва биологик хусусиятларини ўрганади. Санитария М.сининг вазифаси сув, ҳаво, озиқ-овқатлар сифатини назорат қилиш, касаллик туғдирувчи микроорганизмлар тарқалишининг олдини олишдан иборат. Умумий М. микроорганизмлар морфологияси, физиологи-яси, биокимёси, генетикаси, систематикаси ва уларнинг табиатдаги аҳами-ятини ўрганади. Яшаш муҳитига кўра умумий М. тупроқ, саноат, сув, геологик, космик М.га ажратилади. Тупроқ, яъни қишлоқ хўжалиги М.си тупроқ микроорганизмлари таркибини, уларнинг ўсимликлар қолдиғини ўзлаштиришда ва ўсимликлар паразити сифатидаги аҳамиятини ўргатади. Экинларнинг микроорганизмлар пайдо қиладиган касалликларига, қ.х. зараркунандаларига қарши курашнинг микробиологик усулларини ишлаб чиқади. Геологик М. микроорганизмларнинг геокимёвий жараёнлардаги аҳамиятини ўрганади. Сув М.си шўр ва чучук сув микрофлорасининг сон ва сифат таркибини ўрганади, ичиладиган сувнинг сифатини назорат қилади. 1965 й.дан космик М. ривожлана бошлади. У бир ҳужайрали организмларнинг космик фазодаги ҳаёт фаолиятини ўрганмоқда.
М. объектлари ва жараёнларидан замонавий технологик М., яъни биотех-нологияда кенг фойдаланилади. Замонавий М. мустақил методологияга эга бўлган, лекин ўз тадқиқотларида физиккимёвий биол., цитология, генетика ва б. фанлар қўлга киритган ютуқлардан фойдаланадиган мустақил фан ҳисобланади.
Ўзбекистонда микробиологик тадқиқотлар 20—30-й.лардан бошланди. 1947 й.да Ўзбекистон ФА Зоология ва ботаника ин-тлари қошида микробиология лаб. ташкил этидди. Лаб.да тупроқ унумдорлигини ошириш, силос тайёрлаш, оқова сувларни тозалаш, ўсимлик ва ҳашаротларнинг вирус касалликлари устида тадқиқотлар олиб борилди. Тадқиқотлар, айниқса, 1977 й.да Ўзбекистон ФА Микробиология и.т. институти ташкил этилганидан сўнг кенгайиб кетди. Бу даврда Ўрта Осиё микрофлорасини аниқлаш ва ўрганиш (М. Э. Мавлоний), вино тай-ёрлашда фойдаланиладиган ачитқилар сифатини яхшилаш (X. Абдураззоқо-ва, Н.Б.Эгамбердиев, Ш. И. Ҳакимо-ва), микроорганизмлардан ўсимлик қолдиқлари ва саноат чиқиндиларидан ем-хашак тайёрлашда фойдаланиш (Ж. Тошпўлатов, Т. Д. Жамолов), микроорганизмлар орасидаги антагонистик муносабатларни ва улар ишлаб чиқарадиган антибиотикларни ўрганиш, улардан ўсимликларни ҳимоя қилишда, чорвачиликда (С. А. Асқарова, С. М. Ҳожибоева, М. Қ. Қутлиев, С. Б. Бўриев) фойдаланиш ҳамда сабзавот, полиз, техника ва бошқа қ.х. экинларининг бактерия, замбуруғ ва вируслар қўзғатадиган касалликлари (Е. Т. Дикасова, М. И. Исамуҳамедов, А. Ҳ. Ваҳобов) устида кенг миқёсда тадқиқот олиб борилди. Бир вақтнинг ўзида микроорганизмларнинг геокимёвий фаолиятига оид ишлар амалга оширилди. Таркибида олтин, мис ва б. элементлар кам бўлган рудалардан элементларни микробиологик йўл б-н ажратиб олиш технологияси ишлаб чиқидди (П. Т. Малахова, М. F. Сагдиева). Қ.х. ва саноат корхоналаридан чиқадиган оқова сувларни микробиологик усул ёрдамида тозалаш (Ж.Қ. Қутлиев, Р. Ш. Шоёқубов, С. Б. Бўриев), ген ва ҳужайра муҳандислиги усуллари ёрдамида енгил ва озиқ-овқат саноатлари, қ.х. ва фармакология учун зарур бўлган оқсиллар, фермент лар, витаминлар, биологик ўғитлар синтез қилиш, шифобахш сутқатиқ тайёрлаш биотехнологиялари жорий қилинди (A. F. Холмуродов, А. С. Расулов, П. Ю. Юсупов, И. Ж. Жуманиёзов, T.F. Ғуломова, Д. К. Огай). Бу тадқиқотлар туфайли вирус — замбуруғ — ўсимлик системасида замбуруғнинг касаллик қўзғатиш хусусиятидаги ўзгарувчанлигини аниқлашда миковируснинг аҳамияти очиб берилди (Ж. Сафиязов). Микроорганизмларда физиологик фаол бирикмаларнинг ҳосил бўлиши ва уларни ишлаб чи-
қишни бошқариш йўллари ўрганилди. Никотинамидадениндинуклеотид (НАД) ишлаб чиқарадиган маҳаллий замбуруғлар топилди ва улар синтезининг айрим биокимёвий механизмлари аниқланди (A. F. Холмуродов, Т. Ғ. Ғуломова). Целлюпатик ферментлар препарати ва оқсилга бой озиқ моддалар олиш технологияси ишлаб чиқилди (К. Д. Давронов, 3. Р. Ахмедова). Цианобактерияларни емирадиган фаглар аниқланди (М. М. Муродов). 50 йиллик тадқиқотлар натижасида Ўзбекистонда биринчи марта минтақавий микроорганизмлар коллекцияси яратилди.
Т и б б и ё т М.нинг ривожланиши А. Г. Греков номи б-н боғлиқ. Унинг бевосита иштирокида Тошкент ҳарбий госпитали қошида биринчи бактериологик лаб. (1917), Ўлка бактериология ин-ти (ҳоз. Вакцина ва зардоблар ин-ти) ташкил этилди (1918). М.нинг замонавий муаммоларини ишлаб чиқишга А. О. Обидов, И. М. Муҳамедов, М. А. Мирзаева, Л. Г. Баженов, X. И. Исҳоқо-ва, Э. X. Эшбоев, Н. А. Нуралиев ва б. катта ҳисса қўшмоқдалар.
Ветеринария М.си соҳасидаги тадқиқотлар Ўзбекистон Ветеринария институтида олиб борилади. Ин-тда самарали фаолият кўрсатган Ш. Т. Расулов (қорамолларнинг трихофития — қўтир касаллиги), И. Н. Невский, А. А. Волкова, П. А. Аполлосова, П. Б. Бобоев, Г. Н. Носиров, И. А. Мазитов (қўйларнинг анаэроб ва салмонеллёзли, вирусли абортлари), Н. К. Сиддиқов, И. Д. Бурлицкий, М. Б. Бобоева, А. Н. Ахмедов (молларнинг колибактериози, паррандаларнинг пастереллёз, пуллороз, тиф ва б. юқумли касалликларига қарши ветеринариясанитария тадбирлари), Н. Маматов (ҳайвонларда қутуриш касаллигига карши вакцина яратган), X. Салимов (қорамолларнинг лейкоз касаллиги диагностикаси, унга қарши кураш воситалари) каби олимлар ветеринария М.си ривожига катта ҳисса қўшдилар.
Абдурасул Ваҳобов, Эгамберди Эшбоев, Ҳошим Нурмаматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.