Bakteriologiya

Bakteriologiya — bakteriyalar haqidagi fan, mikrobiologiyaning bir bölimi. U bir neça mustaqil sohaga bölinadi.

Bakteriologiya bakteriyalarning morfologiyasi, ekologiyasi, genetikasi va biokimyosini, şuningdek ularning turlarini aniqlaş, tasniflaş va tavsiflaş masalalarini örganadi. Mikroorganizmlar bilan işlaş usullarining öxşaşligi tufayli bakteriologiya mikrobiologiya sifatida kengayiş tendensiyasiga ega bölgan, ilgari bu atamalar köpinça bir-birining örnida işlatilgan. Ammo bakteriologiyani alohida fan sifatida ham qaraş mumkin.

Asosiy yönalişlari:

• Umumiy bakteriologiya — bakteriyalarning morfologiyasi, fiziologiyasi va biokimyosi, özgaruvçanligi va irsiyati, evolyutsiyasi hamda tabiatda tarqalişi.
• Tibbiyot va veterinariya bakteriologiyasi — kasallik qözğatuvçi bakteriyalar biologiyasi, ularni ajratib oliş va aniqlaş usullari, immunitet hodisasi.
• Qişloq xöjaligi bakteriologiyasi — bakteriyalarning tuproq strukturasi hosil bölişidagi va qişloq xöjaligi mahsulotlarini qayta işlaşdagi (siloslaş, açitiş) ahamiyati.
• Texnika (sanoat) bakteriologiyasi — bakteriyalarning spirtlar, organik kislotalar, fermentlar, aminokislotalar va boşqa moddalar hosil qiliş jarayonlari.

Bakteriyalarni birinçi bölib 1676-yilda gollandiyalik tabiatşunos Antoni van Levenguk özi yasagan mikroskop yordamida kuzatgan va kuzatuvlarini Londonning Qirollik jamiyatiga yozgan xatlarida e'lon qilgan. Rus tilidagi Vikipediyada «bakteriya» nomini 1828-yilda Kristian Gotfrid Erenberg kiritgani, nemis olimi Ferdinand Kon esa bakteriyalarni birinçi bölib morfologiyasi asosida tasniflagani uçun bakteriologiya asosçisi hisoblanişi aytilgan.

Bakteriologiya 19-asrda L. Paster bijğiş va ayrim yuqumli kasalliklarga bakteriyalar sabab bölişini aniqlagandan söng rivojlana boşladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Paster 1859-yilda bijğişni mikroorganizmlar keltirib çiqarişini körsatgan, 1880–1881-yillarda esa bakteriyalar çaqiradigan kasalliklarga qarşi hayvonlar uçun ikkita vaksina yaratgan. Paster Robert Kox bilan birga kasalliklarning mikrob nazariyasini dastlabki qöllab-quvvatlovçilardan biri bölgan.

1854-yilda italiyalik anatom Filippo Paçini Florensiyada vabo bakteriyasi Vibrio çolerae ni ajratib oldi. Vabo qözğatuvçisining kaşf etilişi köpinça Robert Koxga nisbat beriladi; u uni 1884-yilda qayta kaşf etgan. Kox vabo, kuydirgi va sil bilan işlagan, sil böyiça tadqiqotlari uçun 1905-yilda Nobel mukofotini olgan hamda kasallik qözğatuvçisini aniqlaş mezonlarini (Kox postulatlari) belgilagan.

19-asr oxirida böyoqlardan foydalaniş va mikroorganizmlarni oziqa muhitida ajratiş usuli bilan zamonaviy bakteriologik texnika joriy etildi. 1910-yilda nemis şifokori Pol Erlix birinçi antibiotikni (salvarsan) yaratdi. 1977-yilda amerikalik mikrobiolog Karl Vouz arxeylar bakteriyalardan alohida evolyutsion çiziqqa ega ekanini aniqladi va hujayrali hayotni uç domenga (arxeylar, bakteriyalar, eukariotlar) bölgan tizimni taklif qildi.

Laboratoriyada bakteriyalarni östiriş bakteriologlarning asosiy usuli hisoblanadi. Qattiq va suyuq oziqa muhitlaridan foydalaniladi; qattiq muhit odatda Petri kosaçasidagi oziqa agaridir. Muhit tarkibi tekşirilayotgan bakteriyaga qarab özgaradi.

Bakteriologik tahlil mikroorganizmlarni ajratib oliş va ularning antimikrob preparatlarga sezgirligini aniqlaş jarayonidir. U tekşiriladigan materialni oziqa muhitiga ekiş, qözğatuvçining sof kulturasini ajratiş va uni aniqlaşdan iborat bölib, bir neça sutkagaça davom etadi. Tur morfologiyasi, böyoqlarda böyalişi, sun'iy muhitda ösiş xususiyati va biokimyoviy xossalari böyiça aniqlanadi; yakuniy aniqlaş immunologik reaksiyalar va antigen tuzilişini örganiş orqali amalga oşiriladi.

Usulning afzalliklari — yuqori spetsifiklik va qözğatuvçining dori sezgirligini aniqlaş imkoni; kamçiliklari — tahlilning uzoq davom etişi, namuna oliş va tayyorlaşga yuqori talablar hamda xodimlar malakasiga ehtiyoj.