Hayot

Hayot HAYOT, tiriklik, tirik organizmlar — materiyaning eng yuksak şakli. Zamonaviy qaraşlarga binoan H. taşqi muhitdan oliialigan energiya hisobiga öz-özidan boşqariladigan va öz-özini bunyod etiş xossasiga ega bölgan öziga xos strukturalardan iborat. Molekulyar biologiya. biofizi-ka, biokibernetika (q. Kibernetika) va b. fanlar sohasida olib borilgan gadqiqotlar natijasida H.ning moddiy asoslari biopolkmerlar ekanligi aniqlandi. Ulardan oqsillar va nukle-in kislotalar barça tiriklikning doimiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Biopolimerlar H. namoyon bölişining molekulyar jarayonlarida iştirok etadi. Hayotiy jarayonlarda oqsillarning ahamiyati ular kimyoviy tuzilişi va biologik funksiyasining xilma-xilligi bilan belgilanadi. Har qanday ge-netik informatsiya oqsil molekulasida aminokislotalarning ketma-ket joylanişi orqali namoyon böladi. Genetik informatsiyani nuklein kislotalar (DNK yoki RNK) özida saqlaydi va irsiyatga ötqazadi. Oqsillar biosintezida (q. Biosintez) bu in-formatsiya hujayraning genetik appa-rati (genom) lan sitoplazmaga ötib, oqsil molekulasiga aminokis.yutalar qoldiqlari ketma-ketligidan iborat uzun zanjir şaklida yozib olinadi, Oqsillar sintezining amalga oşiri- lişi orqali nuklein kislotalar hujayrada keçadigan moddalar alma-şinuvi tavsifini belgilab beradi. Moddalar almaşinuvi esa özaro muvofiqlaşgan va dinamik boğlangan assimilyatsiya (plastik almaşinuv) va dissimilyatsiya (energiya almaşinuvi) jarayonlari yaxlit sistemasidan ibo-rat. Bu jarayonlar tufayli tirik organizmlar hayotiy funksiyalarining bajarilişi uçun zarur bölgan şart-şaroit vujudga keladi, ya'ni ular tarkibining öz-özidan yangilanişi sodir böladi va bu tarkibning nisbiy turğunligi saqlanib qoladi.

Umumiy ma'noda H. öziga xos strukturalarning taşqi muhitdan olingan energiya sarfi orqali öz-özini boşqariş va bunyod etişi tari-qasida talqin qilinadi. Bu tavsifdan moddalar va energiya almaşinu-vi orqali organizm bilan taşqi muhit örtasida doimiy boğlaniş bölib turişi tögrisidagi tuşunça kelib çiqadi. Organizmda moddalar atma-şinuvi assimilyatsiya jarayonlari maj-muidan iborat. Assimilyatsiya hujayra molekulyar komponentlarining, jumladan tur uçun xos bölgan moddalar (oqsil, nuklein kislotalar) sintezi va dissimilyatsiyasini, ya'ni işlatib bölingan moddalarning par-çalanişi va organizmdan çiqarili-şini öz içiga oladi. Mazkur jarayon energiyaning qayta taqsimlanişi orqali sodpr böladi. Bu jarayonda avtotrof fotosintezlovçi organizmlar (yaşil ösimliklar, fototrof bakteriyalar) quyoş energiyasini özlaştirib, uni kimyoviy boğlar energiyasiga aylantiradi (mas, ATF sintezi, fosforlaniş). Xemo-sintezlovçi avtotrof (temir va ol-tingugurt bakteriyalari) kam oksidlangan anorganik birikmalar energiyasidan, geterotroflar (köpçilik bakteriyalar, hayvonlar, zamburuğlar) esa avtotroflar yoki b. geterot-roflar sintezlagan organik moddalarning parçalanişi natijasida hosil bölgan energiyadan foydalanadi. Metabolitik özgarişlar davomida energiyaning köp qismi issiqlik şaklida yöqotilişi natijasida organizm — muhit sistemasi entro-piyasi oşadi.

H.ga moddalar almaşinuvi jarayoni sifatida qaraş öz ahamiyatini yöqotmagan, lekin bu qaraşlar yangi ma'lumotlar bilan boyib bormoqda.

Moddalar almaşinuvi — hayot uçun zarur bölgan tuzilmalarning saqlanib turişi va hosil bölişining zurur şarti sifatida har bir organizm turi uçun öziga xos böladi. H.ning zamonaviy tavsifiga köra, uning asosiy xossalariga modddlar almaşinuvi bilan bir qatorda öz-özini yaratiş (repro-duksiya), irsiylaniş va özgaruvçanlik namoyon qiliş, ösiş va rivojlaniş, ta'sirlaniş va ta'sirga javob beriş, öz-özidan boşqariliş, ritmlilik, energiyaga muh-tojlik va b. xususiyatlar ham kiradi. Muayyan tuzilgan strukturalarning buzilişi bilan H. ham töxtaydi. Struk-turalarning öziga xos xususiyatlari matritsa usulida köpayadigan genetik programmada mavjud bölgan axborot bilan boğliq. Matritsa sintezi jarayonida genetik programmadan xato nusxa olinişi (mutatsiya) mumkin. Buning natijasida olingan programma nus-xalar örtasida farq (konvariant replikatsiya) paydo böladi. Mutatsiyalarning asosiy qismi evolyutsiyaning dastlabki davrlarida sodir böladigan reparatsiya mexanizmlari orqali yöqotiladi, lekin saqlanib qolgan irsiy özgarişlarning özi organizmlarning xilma-xil bölişi va ularda taşqi muhit şaroitiga har xil moslanişlar vujudga kelişi uçun yetarli böladi. Organizmlar belgilarining xilma-xilligi tabiiy tanlaniş uçun şart-şaroit yaratadi; bu esa, öz navbatida. yaşaş şaroitiga qarab organizmlarning mukammalla-şuvi (progress) ga yoki ular tuzili-şining soddalaşuvi (refess)ga olib keladi. Şunday qilib, H. öz mohiyatiga köra öz-özini yaratadigan jarayon sifatida evolyutsiyaning şart-şaroitlarini belgilab beradi. Yer yuzasida H. molekulyar, hujayra, organizm, populyatsiya, tur, biogeotsenez (ekosistema) va biosfera darajalarida namoyon böladi. Biologiya fanlarining 20-a.da erişgan yutuqlari asosida işlab çiqilgan H.ning zamonaviy tavsiflari uni tabiatan moddiy emasligi töğrisidagi ğayri-tabiiy nazariyalarga örin qoldirmaydi. Şuning bilan birga bu tavsiflar H.ni faqat fizik-kimyoviy qonuniyatlar bilan boglab qöyişga imkon bermaydi. Moddalar almaşinuvi asosida amalga oşiriladigan matri-sa sintezi va undan kelib çiqadigan biologik evolyutsiya notirik tabiat uçun xos bölmaydi. Mohiyatiga köra H. notirik tabiatga nisbatan materiya harakatining ança yuksak dara-jadagi şakli xisoblanadi.

Ld.: Engelgardt V.A., Poznaniye yavleniy jizni. M., 1984; Yugay G.A. Obşaya georiyajizni, M., 1985;Gibor G. Jizn i yeye proisxojdeniye, per. s vengerskogo, M.. 1984; Umumiy biologiya, T., 2004;Mavlonov O., Biologiya, T., 2003.

Oçil Mavlonov.