Hayotiy şakl

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–21-b. — ziyouz.com

Hayotiy şakl HAYOTIY ŞAKL, ösimliklarda biomorfa — ösimliklarning muhit şaroitlariga moslanişini aks ettiruvçi taşqi qiyofasi (gabitus). «H.ş.» atamasini fanga Daniya bota-nigi E.Varming kiritgan (1884). H.ş. ösimlik vegetativ tanasining ösimlik uruğdan unib çiqqanidan to hazon bölguniça ötgan yaşaş davrida taşqi muhitga moslanişi, ösimliklarning ekologik tasnif birligi, ya'ni moslanuvçanlik strukturasi bir-biriga öxşaş ösimliklar guruhi. Bu öxşaşlik qarindoşlikka boğ-liq bölmay, köpinça konvergent bölişi mumkin (mas, poyali sukku-lentlar H.ş.ini hosil qiluvçi kak-tuslar va ba'zi bir sutlamadoşlar). H.ş., asosan, ösimliklarning yer osti va yer ustki vegetativ organlari strukturasiga boğliq, ularning rivojlaniş ritmiga va uzoq yaşaşiga qarab özgaradi. H.ş. evolyutsiya jarayo-nida turli iqlim, tuproq va biotsenotik şaroitlarda tabiiy tanlaniş natijasida vujudga keladi.

Har bir ösimlik (daraxt, buta, liana va b.)ning konkret H.ş.i ular ontogenezida özgaradi. Ayni byr tur har xil şaroitda turli H.ş.da bölişi mumkin. Mas, örmon zonasi va toğ-örmon mintaqasida baland ösadigan eman, qoraqayin, qoraqarağay, tiloğoç va b. şim. va balandlik zonalarida buta şaklida yoki yer bağir-lab ösadi.

Ösimliklar joy landşaftini belgilovçi taşqi qiyofasiga tegişli asosiy şakllarining birinçi fizionomik tasnifini nemis tabiat-şunosi A.Gumboldt şarhlab bergan (1806). U ösimliklarning 19 xil H.ş.ini ajratgan. Keyinçalik ösimliklarning öziga xos moslaşuv alomatlariga qarab tasniflavişi paydo böldi. Daniyalik botanik K.Raunkiyer ösimliklarning qişlaşga moslanişi haqidagi köpçilikka man-zur bölgan tasnifida H.ş.ni 5 tip-ga: fanerofitlar, xamefitlar, ge-mikriptofitlar, kriptofitlar, terofitlarga bölgan.

Bir qator nazariy va amaliy masalalarni hal qilişda H.ş.ni örganişning ahamiyati muhim. Mas, raunkiyer iqlim tavsifi uçun u yoki bu hudud florasining H.ş. protsent tarkibidan foydalangan.

Hayvonlarda H.ş. — muayyanbir xil hayot muhitida yaşaydigan, özaro qarindoşligidan qat'i nazar öxşaş moslaniş belgilariga ega bölgan hayvonlar guruhi. Bitta H.ş.ga har xil, hatto turli xil sistematik guruhlarga mansub turlar (mas, yerqazar va köreiçqon) kirişi mumkin. Metamorfoz orqali rivojlanadigan turlar ontogenezda H.ş.ini ham özgartiradi (mas, haşarotlar qurti, ğumba-gi, voyaga yetgan davri). Bitta turning morfologik jihatdan keskin farq qiladigan har xil individlar (mas, termitlar va çumolilarning urğoçilari, işçilari, navkarlari), şuningdek, kenja turlar va irqlar (mas, daryo va köl moy baliği)ni mustaqil H.ş. deyiş mumkin.

Hayvonlar guruhini ekologik tasnif qilişda har xil kriteriylar (mas, harakatlaniş, oziq topiş usullari, oziqning xususiyati, faollik darajasi, muayyan landşaftga boğliqligi, ontogenez davrlaridagi farq va b.)dan foydalaniladi. Mas, dengiz hayvonlarini oziq topiş usuli va oziği xiliga binoan ösimlikxörlar, yirtqiçlar, ölaksaxörlar, detritxörlar (filtrlovçilar va balçiqxörlar)ga; harakatlaniş xususiyatiga binoan suzuvçilar, örmalovçilar, ötroq yaşovçilar H.ş.ga ajratiş mumkin. Morfoekologik belgilar kompleksiga köra H.ş.ning iyerarxik sistemasi tuziladi. Mas, oziqlaniş usuliga binoan vizil-doq qönğizlar har xil yaruslar böyiça taqsimlanadigan H.ş. — zoofaglar va miksofitofaglar trofik guruhlariga ajratiladi.

H.ş.ni örganiş orqali yaşaş muhitining öziga xos xususiyatlari va organizmlar moslanişining özgarişi töğrisida xulosa çiqariş mumkin. Zoologiyaga «H.ş.» atamasi botanikadan kirib kelgan bölib, faqat 20-a.dan qöllanila boşlandi.

Oçil Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАЁТИЙ ШАКЛ, ўсимликларда биоморфа — ўсимликларнинг муҳит шароитларига мосланишини акс эттирувчи ташқи қиёфаси (габитус). «Ҳ.ш.» атамасини фанга Дания бота-ниги Э.Варминг киритган (1884). Ҳ.ш. ўсимлик вегетатив танасининг ўсимлик уруғдан униб чиққанидан то ҳазон бўлгунича ўтган яшаш даврида ташқи муҳитга мосланиши, ўсимликларнинг экологик тасниф бирлиги, яъни мосланувчанлик структураси бир-бирига ўхшаш ўсимликлар гуруҳи. Бу ўхшашлик қариндошликка боғ-лиқ бўлмай, кўпинча конвергент бўлиши мумкин (мас, пояли сукку-лентлар Ҳ.ш.ини ҳосил қилувчи как-туслар ва баъзи бир сутламадошлар). Ҳ.ш., асосан, ўсимликларнинг ер ости ва ер устки вегетатив органлари структурасига боғлиқ, уларнинг ривожланиш ритмига ва узоқ яшашига қараб ўзгаради. Ҳ.ш. эволюция жараё-нида турли иқлим, тупроқ ва биоценотик шароитларда табиий танланиш натижасида вужудга келади.

Ҳар бир ўсимлик (дарахт, бута, лиана ва б.)нинг конкрет Ҳ.ш.и улар онтогенезида ўзгаради. Айни бйр тур ҳар хил шароитда турли Ҳ.ш.да бўлиши мумкин. Мас, ўрмон зонаси ва тоғ-ўрмон минтақасида баланд ўсадиган эман, қорақайин, қорақарағай, тилоғоч ва б. шим. ва баландлик зоналарида бута шаклида ёки ер бағир-лаб ўсади.

Ўсимликлар жой ландшафтини белгиловчи ташқи қиёфасига тегишли асосий шаклларининг биринчи физиономик таснифини немис табиат-шуноси А.Гумбольдт шарҳлаб берган (1806). У ўсимликларнинг 19 хил Ҳ.ш.ини ажратган. Кейинчалик ўсимликларнинг ўзига хос мослашув аломатларига қараб таснифлавиши пайдо бўлди. Даниялик ботаник К.Раункиер ўсимликларнинг қишлашга мосланиши ҳақидаги кўпчиликка ман-зур бўлган таснифида Ҳ.ш.ни 5 тип-га: фанерофитлар, хамефитлар, ге-микриптофитлар, криптофитлар, терофитларга бўлган.

Бир қатор назарий ва амалий масалаларни ҳал қилишда Ҳ.ш.ни ўрганишнинг аҳамияти муҳим. Мас, раункиер иқлим тавсифи учун у ёки бу ҳудуд флорасининг Ҳ.ш. процент таркибидан фойдаланган.

Ҳайвонларда Ҳ.ш. — муайянбир хил ҳаёт муҳитида яшайдиган, ўзаро қариндошлигидан қатъи назар ўхшаш мосланиш белгиларига эга бўлган ҳайвонлар гуруҳи. Битта Ҳ.ш.га ҳар хил, ҳатто турли хил систематик гуруҳларга мансуб турлар (мас, ерқазар ва кўреичқон) кириши мумкин. Метаморфоз орқали ривожланадиган турлар онтогенезда Ҳ.ш.ини ҳам ўзгартиради (мас, ҳашаротлар қурти, ғумба-ги, вояга етган даври). Битта турнинг морфологик жиҳатдан кескин фарқ қиладиган ҳар хил индивидлар (мас, термитлар ва чумолиларнинг урғочилари, ишчилари, навкарлари), шунингдек, кенжа турлар ва ирқлар (мас, дарё ва кўл мой балиғи)ни мустақил Ҳ.ш. дейиш мумкин.

Ҳайвонлар гуруҳини экологик тасниф қилишда ҳар хил критерийлар (мас, ҳаракатланиш, озиқ топиш усуллари, озиқнинг хусусияти, фаоллик даражаси, муайян ландшафтга боғлиқлиги, онтогенез даврларидаги фарқ ва б.)дан фойдаланилади. Мас, денгиз ҳайвонларини озиқ топиш усули ва озиғи хилига биноан ўсимликхўрлар, йиртқичлар, ўлаксахўрлар, детритхўрлар (фильтрловчилар ва балчиқхўрлар)га; ҳаракатланиш хусусиятига биноан сузувчилар, ўрмаловчилар, ўтроқ яшовчилар Ҳ.ш.га ажратиш мумкин. Морфоэкологик белгилар комплексига кўра Ҳ.ш.нинг иерархик системаси тузилади. Мас, озиқланиш усулига биноан визил-доқ қўнғизлар ҳар хил яруслар бўйича тақсимланадиган Ҳ.ш. — зоофаглар ва миксофитофаглар трофик гуруҳларига ажратилади.

Ҳ.ш.ни ўрганиш орқали яшаш муҳитининг ўзига хос хусусиятлари ва организмлар мосланишининг ўзгариши тўғрисида хулоса чиқариш мумкин. Зоологияга «Ҳ.ш.» атамаси ботаникадан кириб келган бўлиб, фақат 20-а.дан қўлланила бошланди.

Очил Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.