Hayotiy şakl

Hayotiy şakl (ösimliklar uçun biomorfa ham deyiladi) — organizmning taşqi qiyofasi va tuzilişida yaşaş muhitiga moslanganligining aks etişi, şuningdek, şunday moslanişlari öxşaş bölgan organizmlar guruhi. ÖzME'ga köra, atama avval Botanikada paydo bölib, keyinroq Zoologiyaga ham köçgan. Rusça Vikipediya uni morfologik, anatomik, fiziologik va xulq-atvor belgilari majmui deb ta'riflaydi: aynan şu belgilar organizmning muayyan muhitda qanday yaşab qolişini belgilaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, 1806-yilda nemis tabiatşunosi Aleksandr Gumboldt ösimliklarning «asosiy şakllari» tuşunçasini taklif qilgan. ÖzME'ning yozişiça, Gumboldt landşaftning körinişini belgilaydigan qiyofalariga qarab ösimliklarni 19 guruhga ajratgan — bu ilk fizionomik tasnif edi. «Hayotiy şakl» atamasini esa 1884-yilda daniyalik botanik Eugenius Varming fanga kiritgan. ÖzME'ga köra, zoologiyada bu atama faqat XX asrdan işlatila boşlagan.

ÖzME'ga köra, ösimlikning hayotiy şakli unib çiqqanidan to quriguniça vegetativ tanasi qanday tuzilganiga, yer usti va yer osti organlariga, rivojlaniş maromi va umr uzunligiga boğliq. Bunday şakl evolyutsiya davomida iqlim, tuproq va jonli muhit ta'sirida, tabiiy tanlaniş orqali şakllanadi. Bir guruhga kirgan ösimliklar qarindoş bölmasligi ham mumkin: masalan, poyasida suv toplaydigan kaktuslar va ayrim sutlamadoşlar bir xil — poyali sukkulent şaklini hosil qiladi. Bir turning özi ham turli şaroitda turliça körinişga ega bölişi mumkin: örmon zonasida baland daraxt bölib ösadigan eman, qayin yoki tiloğoç şimolda va toğ yuqorisida buta bölib yoki yerga yopişib ösadi.

Eng keng tarqalgan tasnifni daniyalik botanik Kristen Raunkiyer yaratgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u tizimni 1904-yilda Daniya botanika jamiyatida taqdim etgan, 1907-yilda batafsil e'lon qilgan. Tasnif noqulay fasl (sovuq yoki quruq davr)da kurtaklar qayerda saqlanişiga asoslanadi:

• fanerofitlar — kurtaklari yerdan 50 sm dan baland bölgan daraxt va butalar;
• xamefitlar — kurtaklari yerga yaqin, 25 sm dan pastda joylaşgan ösimliklar;
• gemikriptofitlar — kurtaklari tuproq sathida joylaşgan ösimliklar (masalan, qoqi);
• kriptofitlar — kurtaklari tuproq ostida yoki suv tagida qişlaydigan ösimliklar (piyozli, ildizpoyali va suv ösimliklari);
• terofitlar — noqulay davrni faqat uruğ holida ötkazadigan bir yillik ösimliklar.

ÖzME'ga köra, Raunkiyer biror hudud florasida turli hayotiy şakllar uluşidan şu yerning iqlimini tavsiflaş uçun foydalangan.

ÖzME'ga köra, hayvonlarda hayotiy şakl — bir xil muhitda yaşaydigan va qarindoşligidan qat'i nazar öxşaş moslanişlarga ega bölgan guruh. Bir guruhga juda uzoq sistematik guruhlarga mansub turlar kirişi mumkin (masalan, yer qazuvçi hayvonlar). Metamorfoz bilan rivojlanadigan hayvonlar, masalan haşarotlar, hayoti davomida qurt, ğumbak va voyaga yetgan zot sifatida bir neça şaklni almaştiradi. Hayvonlarni tasniflaşda harakatlaniş, oziq topiş usuli, oziq turi, faollik darajasi kabi mezonlardan foydalaniladi: dengiz hayvonlari, masalan, ösimlikxörlar, yirtqiçlar, filtrlovçilar yoki suzuvçilar, örmalovçilar va ötroq hayvonlarga ajratiladi. Bunday guruhlarni örganiş organizmlarning muhitga qanday moslaşganini va muhitning öziga xosligini tuşuniş imkonini beradi.