Zoologiya

Zoologiya (yunonça «zoo» — hayvon, «logos» — ta'limot) — hayvonlar haqidagi fan, biologiyaning bir sohasi. U hayvonot olamining xilma-xilligini, tuzilişini, hayot keçirişini, tarqalişini va rivojlanişini örganadi.

Zoologiya hayvonot olamining xilma-xilligi va tarixiy taraqqiyotini, hayvonlarning tuzilişi, hayot keçirişi, tarqalişi, rivojlanişi hamda yaşaş muhiti bilan munosabatlarini örganadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, bu tadqiqotlar tirik va qirilib ketgan barça hayvonlarni qamrab oladi. Bu ma'lumotga köra, hozirgaça taxminan 1,5 million hayvon turi tavsiflangan, umuman esa 8 milliongaça tur mavjud bölişi mumkin.

Zoologik tadqiqotlar amaliy ahamiyatga ham ega. Parazitlarni örganiş tibbiyot va veterinariya parazitologiyasi uçun muhim. Tuproqda yaşovçi hayvonlarni örganiş tuproq unumdorligini oşiriş tadbirlarini işlab çiqişga imkon beradi. Ekologik tadqiqotlar çorvaçilik, ipakçilik, baliqçilik kabi tarmoqlarni rivojlantiriş va qişloq xöjaligi zararkunandalariga qarşi kuraşni taşkil etişga yordam beradi.

Hayvonlar haqidagi ilk yozma ma'lumotlar Misr, Xitoy va Yunon adabiyotlarida uçraydi. Rus tilidagi manbada Xitoy va Hindistondagi kitoblar tilga olinadi. Zoologiyaning ilmiy boşlanişi Aristotel nomi bilan boğlanadi. Özbekça manbada u 452 tur hayvon haqida ma'lumot bergani, rus tilidagi manbada esa uning asarlarida taxminan 500 tur tasvirlangani aytiladi. Qadimgi Rim tabiatşunosi Gay Pliniy 37 kitobdan iborat «Tabiat tarixi» asarida öşa davrda ma'lum hayvonlarni tavsiflagan.

Uyğoniş davrida yangi hayvon turlari kaşf etildi; K. Gesnerning «Hayvonlar tarixi» ensiklopedik asari paydo böldi. Özbekça manbada u 17 jildli, ingliz tilidagi manbada esa 1551–1558-yillarda tört jildda naşr etilgan deb körsatilgan. 17-asrda A. Levenguk mikroskop yordamida mikroskopik hayvonot dunyosini oçib berdi. J. Rey va K. Linney işlari zamonaviy sistematikaga zamin yaratdi; Linney turni ikki nom bilan ataş (binar nomenklatura) usulini taklif etdi. J. Kyuvye fanga «tip» tuşunçasini kiritdi. Rusça manbaga köra, J. B. Lamark 1809-yilda «Zoologiya falsafasi» kitobida evolyusiyaning birinçi nazariyasini bayon etdi, T. Şvan hujayra nazariyasini yaratdi. Ç. Darvinning tabiiy tanlaniş orqali evolyusiya nazariyasi 1859-yilda e'lon qilindi.

Pariyjda 1889-yilda birinçi xalqaro zoologiya kongressi bölib ötdi. 20-asrning 2-yarmidan sistematikada biokimyoviy, serologik, kariologik, molekulyar va genetik usullar keng qöllanila boşladi. Ingliz tilidagi manbada 1953-yilda DNK tuzilişining aniqlanişi molekulyar biologiyaga yöl oçgani qayd etiladi.

Örta Osiyo hayvonot dunyosini maxsus örganiş 19-asrning 2-yarmidan boşlandi (N. A. Seversov, A. P. Fedçenko, V. F. Oşanin). Oşanin taşabbusi bilan 1876-yilda Toşkentda tabiat muzeyi oçildi. Özbekistonda zoologiya tadqiqotlari Özbekiston FA Zoologiya instituti va universitetlar kafedralarida olib boriladi. Özbekça manbaga köra, Beruniy 101 hayvon haqida yozgan, Ibn Sino asarida odamdagi gelmintlar haqida ma'lumot bor.

Zoologiya keng tarmoqli kompleks fan bölib, bir neça mustaqil fanni öz içiga oladi: sistematika (hayvonlarni sistemaga soliş), morfologiya (taşqi tuziliş), anatomiya (içki tuziliş), embriologiya, etologiya (xulq-atvor), filogenetika, paleozoologiya, ekologiya, fiziologiya va biokimyo.

Tekşiriş obyektiga köra ham bölinadi: protozoologiya (bir hujayralilar), gelmintologiya (parazit çuvalçanglar), malakologiya (mollyuskalar), karsinologiya (qisqiçbaqasimonlar), araxnologiya (örgimçaksimonlar), akarologiya (kanalar), entomologiya (haşarotlar), ixtiologiya (baliqlar), ornitologiya (quşlar), teriologiya (sutemizuvçilar). Rusça manbada qöşimça ravişda gerpetologiya (amfibiya va sudralib yuruvçilar), nematologiya, primatologiya va boşqalar keltirilgan.

Usullar jihatidan an'anaviy tadqiqotlar bilan bir qatorda biokimyoviy, serologik, kariologik, molekulyar va genetik usullar qöllanadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, molekulyar filogenetika va DNK ketma-ketligini aniqlaş sistematikaga köplab özgarişlar kiritdi.