Botanika

Botanika (yunonça botanikos — «ösimlikka tegişli», botane — «ösimlik, öt, giyoh») — ösimliklar haqidagi fanlar majmui, biologiyaning bir sohasi. Ingliz tilidagi manbada u ösimliklarning ösişi, köpayişi va evolyutsiyasini örganuvçi fan sifatida tavsiflanadi.

Botanika yer yuzidagi ösimliklar dunyosini, ösimlik organizmlarining yaşaş va rivojlaniş qonuniyatlarini hamda ularning taşqi muhitga munosabatini ilmiy jihatdan örganadi. Rus tilidagi manbaga köra, u ösimliklarning taşqi va içki tuzilişi (morfologiya va anatomiya), sistematikasi, geologik davrlar davomidagi rivoji (evolyutsiya), qarindoşlik aloqalari (filogenez), tarqalişi (ösimliklar geografiyasi), muhit bilan aloqasi (ekologiya), ösimlik qoplamining tarkibi (geobotanika) hamda ösimliklardan xöjalikda foydalaniş yöllarini qamrab oladi.

Özbekça manbada botanika suvötlar, pösinlar, qirqböğimlar, qirqquloqlar, oçiq uruğli va yopiq uruğli ösimliklar, zamburuğlar hamda lişayniklar bölimlaridan iborat deyiladi. Inglizça manbada an'anaviy ravişda zamburuğlar va suvötlarni örganiş ham botanikaga kiritilgani aytiladi.

Ösimliklar haqidagi dastlabki ma'lumotlar qadimgi Şarq xalqlarining qölyozmalarida uçraydi. Inglizça manbada Hindistondagi miloddan avvalgi 1100-yildan oldingi matnlar, Qadimgi Misr, avesto yozuvlari va Xitoy asarlari misol qilib keltirilgan. Ilmiy botanikaga yunonlar asos solgan. Aristotelning şogirdi Teofrast ösimliklarning hayotiy şakllarini daraxt, buta, yarim buta va ötlarga ajratgan; u «botanika otasi» deb ataladi. Teofrastning yaşagan yillari manbalarda turliça berilgan: rus manbasida miloddan avvalgi 371—286, ingliz manbasida taxminan 371—287-yillar.

Örta asrda Beruniy va Ibn Sino asarlarida şifobaxş ösimliklar haqida köp ma'lumot berilgan. Ingliz manbasi örta asr musulmon dunyosidan Ibn Vahşiyya, Abu Hanifa Dinavariy, Ibn Bassal, Ibn al-Baytar kabi mualliflarni ham eslatadi. Yevropada 1540-yillardan universitetlar qoşida botanika boğlari taşkil etilgan; Padua boği 1545-yilda taşkil topgan. 1753-yilda Karl Linney «Species Plantarum» asarida ösimlik turlarining ikki qismli nomlaş tizimini joriy etdi, u hozir ham qöllanadi. 1859-yilda Darvinning «Turlarning kelib çiqişi» asari ösimliklar tasnifiga ta'sir körsatdi.

Özbekistonda botanika böyiça ilk ilmiy tadqiqotlar 20-asrning 20-yillarida boşlangan. Özbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti 1941—62-yillarda 6 jildli «Özbekiston florasi»ni yaratdi; unda 4274 ösimlik turi, jumladan 390 endemik tur haqida ma'lumot bor. 1984-yilda 163 ösimlik turini öz içiga olgan «Özbekiston Qizil kitobi» tayyorlandi.

Özbekça manbada botanika tarmoqlari sifatida ösimliklar sistematikasi, paleobotanika, geobotanika, morfologiya, anatomiya, sitologiya, antekologiya, filogeniya, florogenetika, fiziologiya, ekologiya, bioqimyo, ösimliklar geografiyasi, dendrologiya va palinologiya sanaladi. Rus manbasiga köra, suvötlarni fikologiya, lişayniklarni likenologiya, yösinlarni briologiya örganadi; ösimlik kasalliklari bilan fitopatologiya şuğullanadi. Manbalarda fiziologiya va biokimyoning botanikaga kiritilişi haqida turliça yondaşuv bor: rus manbasida ular har doim ham botanikaga kiritilmasligi aytiladi.

Botanika kuzatiş, tarixiy taqqoslaş va tajriba usullaridan foydalanadi: kolleksiyalar yiğiş, tabiatda va tajriba maydonlarida kuzatiş, ma'lumotlarni matematik qayta işlaş. Şuningdek, kimyo, fizika, kibernetika kabi fanlar usullari qöllanadi. Inglizça manbaga köra, 19–20-asrlarda optik va elektron mikroskopiya, xromosomalar sonini tahlil qiliş, ösimlik kimyosi usullari paydo böldi, 20-asr oxirida esa genom va DNK ketma-ketliklari tahlili ösimliklarni aniqroq tasniflaşga imkon berdi.