Hayvonlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com
Hayvonlar HAYVONLAR, hayvonot dunyo-s i (AştaNa) — organik olam sistemasidagi yirik bölimlardan biri. H.ning bundan 1 — 1,5 mlrd. yil ilgari okean suvida mikroskopik, xlo-rofillsiz amyobasimon xivçinlilar şaklida paydo bölganligi taxmin qilinadi. H.ning eng qad. qazilma qoldiqlari yoşi 0,8 mlrd. yildan oşmaydi. Köp hujayrali H. — böşliq-içlilar, çuvalçanglar, tuban böğim-oyoqlilarnpnt dastlabki qoldiqlari sönggi kembriy qatlamlaridan boşlab (mil.dan 690— 570 mln. yil av.) uçraydi. Kembriy davri boşlarida (mil.dan 570—490 mln. yil av.) taşqi mineral skeletli (çiğanoqli yoki xitinli) dengiz umurtqasizlarining köpçilik guruxlari (trilobitalar, jabraoyoqlilar, mollyuskalar, arxeotsiatlar) rivojlangan. Kembriyning oxirida taşqi skeletga ega bölgan umurtqasizlar (tögarak oğizlilartşt qadimgi ajdodlari) kelib çiqqan. Silurda (mil.dan 445—400 mln. yil av.) H. ösimliklar bilan bir vaqtda quruqtik yuzasini egallay boşlaydi. Silurning keyingi davrida, dastlabki çayonlar, devon oxiridan boşlab (mil.dan 400— 345 mln. yil av.) dastlabki quruqlikda yaşovçi umurtqa-lilar — suvda hamda quruqlikda yaşovçilar rivojlangan. Karbon davrida (mil.dan 345—280 mln. yil av.) quruqlikda umurtqasizlardan haşarotlar, umurtqalilardan tuban tuzilişga ega bölgan sudralib yuruv-çilar va suvda hamda quruqlikda yaşovçilar, Mezozoyning trias, yura va bör davrlarida (mil.dan 230—66 mln. yil av.) sudralib yuruvçilar hukmronlik qilgan. Trias örtalarida (mil.dan 230—195 mln. yil av.) di-nozavrlar, bu davr oxirida sut emi-zuvçilar kelib çiqqan. Quşlar yura davrining oxiridan (mil. dan 195— 136 mln. yil av.) ma'lum. Bör davrining oxiriga kelib (mil.dan 136— 66 mln. yil av.) köpçilik dengiz umurtqasizlari, dengiz va quruqlikda yaşovçi sudralib yuruvçilar, jumladan. dinozavrlar qirilib ketadi; ular örnini quşlar va sut emizuv-çilar egallaydi.
H. — geterotrof organizmlar, ya'ni ular tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi. H.da metabolizm faol keçişi tufayli ularning ösişi çeklangan. Evolyutsiya jarayonida har xil organlar funksional sistemasi: mus-kul, ayiriş, nafas oliş, qon aylaniş, jinsiy va nerv sistemalarining şakllanişi H. uçun xos bölgan eng muhim xususiyatlardan hisoblanadi. Hayvonlar hujayrasi qattiq sel-lyuloza qobiqning bölişi bilan ösimliklardan farq qiladi. Biroq H. bilan ösimliklar örtasidagi farq nisbiy. Mas, bir hujayrali hayvonlarning muskul, nerv va b. sistemalari bölmaydi; köp hujayrali hayvonlar orasida ham ötroq yaşaydiganlari köp (mas, ğovaktanlilar, böşliqiçlilar, mşankalar, assidiyalar, köp tukli çuvalçanglar). Ayrim organizmlarni oziqlaniş usuli (fotosintez) va harakatlanişiga binoan bir vaqtning özida H.ga ham, ösimliklarga ham kiritiş mumkin (mas, evglenasimonlar, volvokslar va b.). H. bilan ösimliklar örtasida keskin çegaraning bölmasligi ularning kelib çiqişidagi umumiylik bilan boğliq. H. va ösimliklarning hujayralardan tuzilganligi, ular tanasida boradigan moddalar almaşinuvi jarayonining umumiyligi, irsiyat va özgaruvçanlik qonuniyatlarining öxşaşligi va b. ana şundan dalolat beradi.
H. hujayraviy tuzilişga binoan bir hujayra va köp hujayralilarga ajratiladi. Bir hujayralilarda bitta hujayraning özi tirik organizm uçun xos bölgan deyarli barça xususiyatlarga ega. Tuban köp hujayralilar — plastinkasimonlar tanasi bir neça funksiyani (harakatlaniş, qoplaş, oziqlaniş) bajaradigan, kam ixtisoslaşgan hujayralardan iborat. Ğovaktanlilar, böşliqiçlilar, taroqlilar tanasi 2 qavat (ektoderma va entoderma) bölib joylaşgan nis-batan ixtisoslaşgan hujayralardan iborat, lekin töqima va haqiqiy organlar şakllanmagan; birmunça murakkab tuzilgan. H. töqima va organlari ontogenezda 3 ta murtak varaqlari (ektoderma, endoderma va mezo-derma) hisobidan hosil böladi. Mas, ektodermadan nerv sistemasi. sezgi organlari, teri va uning hosilalari; endodermadan içak, nafas organlari, sekretsiya bezlari; mezodermadan suyak, muskul, qon aylaniş, ayiriş sistemasi organlari şakllanadi.
3 qavatli H. birlamçi oğizlilar (halqali çuvalçanglar, mollyuskalar, böğimoyokdilar) va ikkilamçi oğiz-lilar (ignatanalilar, xordalilar)ga ajratiladi. An'anaga köra barça H. umurtqasizlar (köpçilik H.) va umurtqalilar (xordalilar)ga bölinadi. Tuzilişi va özaro filogenetik boğlanişiga binoan hayvonot dunyosi kenja dunyo, tip, sinf va b. taksonlarga ajratiladi. Odatda, hayvonot dunyosi 16—25 (ba'zan 10—33 ta) tipga ajratiladi. Ayniqsa tuban tuzilgan umurtqasizlarni sistemaga solişda köp çalkaşliklar mavjud. Mas, 20-a.ning 60-y.larigaça bir hujayralilar faqat bitta tip sifatida örganilgan bölsa, hoz. davrda bir neça (5—7 ta) tipga ajratiladi. Barça köp hujayralilar tiplari (q. Tip) bitta köp hujayralilar kenja dunyosiga, bir hujayralilar esa bir hujayralilar kenja dunyosiga kiritiladi. H.ning 1,5 mln. (boşqa ma'lumotlarga köra 3—4,5 mln.) turi ma'lum. Yer yuzida H. yaxşi örganilmagan. Har yili tögarak çuvalçanglar, haşarotlardan yuzlab yangi turlar körsatib berilmoqda. Aniqlangan H.ning 2/ qismini haşarotlar taşkil
3 etadi.
Tabiatda va odam hayotida H. katta ahamiyatga ega. H. — barça ekosistemalarda oziqlaniş zanjirining asosiy tarkibiy qismi. H. ösimliklar bilan oziqlanib, özlaştirgan moddalarining yana tuproqqa qaytarilişiga, binobarin ösimliklarning ösişiga imkon beradi. Ösimlik va H. qoldiği bilan oziqlanadigan H. Yer yuzini organik qoldiqlardan tozalab, tabiiy sanitarlik vazifasini bajaradi. Yirtqiç H. tabiatda zararkunanda H.ning sonini çeklab turişga yordam beradi. H. odam hayotida ham katta ahamiyatga ega. Ulardan bir qança turlari ovlanadi; uy hayvonlari göşt, sut, jun, teri va boşqa q.x. mahsulotlari oliş maqsadida va transport vositasi sifatida boqiladi. H. orasida q. x., odam va H.ga ziyon keltiradigan parazit turlari ham köp. Odam faoliyatining tabiatga ta'siri tobora kuçayib borişi bir xil turlar sonining keskin qisqarib ketişiga olib keldi. Ayrim ma'lumotlarga köra hoz. davrda har kuni H.ning bitta turi yöqolib bormoqda. H.ni muhofaza qiliş va ulardan foydalaniş maqsa-dida deyarli barça mamlakatlarda qonunlar qabul qilingan; maxsus qöriqxonalar taşkil etilgan. Özbekiston Respublikasi Qizil kitobiga 184 hayvon turi kiritilgan.
Ad.: Jiznjivotnmx, t. 1—6, M., 1968— 1971; Mavlonov O., Xurramov Ş., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙВОНЛАР, ҳайвонот дунё-с и (АштаНа) — органик олам системасидаги йирик бўлимлардан бири. Ҳ.нинг бундан 1 — 1,5 млрд. йил илгари океан сувида микроскопик, хло-рофиллсиз амёбасимон хивчинлилар шаклида пайдо бўлганлиги тахмин қилинади. Ҳ.нинг энг қад. қазилма қолдиқлари ёши 0,8 млрд. йилдан ошмайди. Кўп ҳужайрали Ҳ. — бўшлиқ-ичлилар, чувалчанглар, тубан бўғим-оёқлиларнпнт дастлабки қолдиқлари сўнгги кембрий қатламларидан бошлаб (мил.дан 690— 570 млн. йил ав.) учрайди. Кембрий даври бошларида (мил.дан 570—490 млн. йил ав.) ташқи минерал скелетли (чиғаноқли ёки хитинли) денгиз умуртқасизларининг кўпчилик гурухлари (трилобиталар, жабраоёқлилар, моллюскалар, археоциатлар) ривожланган. Кембрийнинг охирида ташқи скелетга эга бўлган умуртқасизлар (тўгарак оғизлилартшт қадимги аждодлари) келиб чиққан. Силурда (мил.дан 445—400 млн. йил ав.) Ҳ. ўсимликлар билан бир вақтда қуруқтик юзасини эгаллай бошлайди. Силурнинг кейинги даврида, дастлабки чаёнлар, девон охиридан бошлаб (мил.дан 400— 345 млн. йил ав.) дастлабки қуруқликда яшовчи умуртқа-лилар — сувда ҳамда қуруқликда яшовчилар ривожланган. Карбон даврида (мил.дан 345—280 млн. йил ав.) қуруқликда умуртқасизлардан ҳашаротлар, умуртқалилардан тубан тузилишга эга бўлган судралиб юрув-чилар ва сувда ҳамда қуруқликда яшовчилар, Мезозойнинг триас, юра ва бўр даврларида (мил.дан 230—66 млн. йил ав.) судралиб юрувчилар ҳукмронлик қилган. Триас ўрталарида (мил.дан 230—195 млн. йил ав.) ди-нозаврлар, бу давр охирида сут эми-зувчилар келиб чиққан. Қушлар юра даврининг охиридан (мил. дан 195— 136 млн. йил ав.) маълум. Бўр даврининг охирига келиб (мил.дан 136— 66 млн. йил ав.) кўпчилик денгиз умуртқасизлари, денгиз ва қуруқликда яшовчи судралиб юрувчилар, жумладан. динозаврлар қирилиб кетади; улар ўрнини қушлар ва сут эмизув-чилар эгаллайди.
Ҳ. — гетеротроф организмлар, яъни улар тайёр органик моддалар билан озиқланади. Ҳ.да метаболизм фаол кечиши туфайли уларнинг ўсиши чекланган. Эволюция жараёнида ҳар хил органлар функционал системаси: мус-кул, айириш, нафас олиш, қон айланиш, жинсий ва нерв системаларининг шаклланиши Ҳ. учун хос бўлган энг муҳим хусусиятлардан ҳисобланади. Ҳайвонлар ҳужайраси қаттиқ цел-люлоза қобиқнинг бўлиши билан ўсимликлардан фарқ қилади. Бироқ Ҳ. билан ўсимликлар ўртасидаги фарқ нисбий. Мас, бир ҳужайрали ҳайвонларнинг мускул, нерв ва б. системалари бўлмайди; кўп ҳужайрали ҳайвонлар орасида ҳам ўтроқ яшайдиганлари кўп (мас, ғовактанлилар, бўшлиқичлилар, мшанкалар, асцидиялар, кўп тукли чувалчанглар). Айрим организмларни озиқланиш усули (фотосинтез) ва ҳаракатланишига биноан бир вақтнинг ўзида Ҳ.га ҳам, ўсимликларга ҳам киритиш мумкин (мас, эвгленасимонлар, вольвокслар ва б.). Ҳ. билан ўсимликлар ўртасида кескин чегаранинг бўлмаслиги уларнинг келиб чиқишидаги умумийлик билан боғлиқ. Ҳ. ва ўсимликларнинг ҳужайралардан тузилганлиги, улар танасида борадиган моддалар алмашинуви жараёнининг умумийлиги, ирсият ва ўзгарувчанлик қонуниятларининг ўхшашлиги ва б. ана шундан далолат беради.
Ҳ. ҳужайравий тузилишга биноан бир ҳужайра ва кўп ҳужайралиларга ажратилади. Бир ҳужайралиларда битта ҳужайранинг ўзи тирик организм учун хос бўлган деярли барча хусусиятларга эга. Тубан кўп ҳужайралилар — пластинкасимонлар танаси бир неча функцияни (ҳаракатланиш, қоплаш, озиқланиш) бажарадиган, кам ихтисослашган ҳужайралардан иборат. Ғовактанлилар, бўшлиқичлилар, тароқлилар танаси 2 қават (эктодерма ва энтодерма) бўлиб жойлашган нис-батан ихтисослашган ҳужайралардан иборат, лекин тўқима ва ҳақиқий органлар шаклланмаган; бирмунча мураккаб тузилган. Ҳ. тўқима ва органлари онтогенезда 3 та муртак варақлари (эктодерма, эндодерма ва мезо-дерма) ҳисобидан ҳосил бўлади. Мас, эктодермадан нерв системаси. сезги органлари, тери ва унинг ҳосилалари; эндодермадан ичак, нафас органлари, секреция безлари; мезодермадан суяк, мускул, қон айланиш, айириш системаси органлари шаклланади.
3 қаватли Ҳ. бирламчи оғизлилар (ҳалқали чувалчанглар, моллюскалар, бўғимоёкдилар) ва иккиламчи оғиз-лилар (игнатаналилар, хордалилар)га ажратилади. Анъанага кўра барча Ҳ. умуртқасизлар (кўпчилик Ҳ.) ва умуртқалилар (хордалилар)га бўлинади. Тузилиши ва ўзаро филогенетик боғланишига биноан ҳайвонот дунёси кенжа дунё, тип, синф ва б. таксонларга ажратилади. Одатда, ҳайвонот дунёси 16—25 (баъзан 10—33 та) типга ажратилади. Айниқса тубан тузилган умуртқасизларни системага солишда кўп чалкашликлар мавжуд. Мас, 20-а.нинг 60-й.ларигача бир ҳужайралилар фақат битта тип сифатида ўрганилган бўлса, ҳоз. даврда бир неча (5—7 та) типга ажратилади. Барча кўп ҳужайралилар типлари (қ. Тип) битта кўп ҳужайралилар кенжа дунёсига, бир ҳужайралилар эса бир ҳужайралилар кенжа дунёсига киритилади. Ҳ.нинг 1,5 млн. (бошқа маълумотларга кўра 3—4,5 млн.) тури маълум. Ер юзида Ҳ. яхши ўрганилмаган. Ҳар йили тўгарак чувалчанглар, ҳашаротлардан юзлаб янги турлар кўрсатиб берилмоқда. Аниқланган Ҳ.нинг 2/ қисмини ҳашаротлар ташкил
3 этади.
Табиатда ва одам ҳаётида Ҳ. катта аҳамиятга эга. Ҳ. — барча экосистемаларда озиқланиш занжирининг асосий таркибий қисми. Ҳ. ўсимликлар билан озиқланиб, ўзлаштирган моддаларининг яна тупроққа қайтарилишига, бинобарин ўсимликларнинг ўсишига имкон беради. Ўсимлик ва Ҳ. қолдиғи билан озиқланадиган Ҳ. Ер юзини органик қолдиқлардан тозалаб, табиий санитарлик вазифасини бажаради. Йиртқич Ҳ. табиатда зараркунанда Ҳ.нинг сонини чеклаб туришга ёрдам беради. Ҳ. одам ҳаётида ҳам катта аҳамиятга эга. Улардан бир қанча турлари овланади; уй ҳайвонлари гўшт, сут, жун, тери ва бошқа қ.х. маҳсулотлари олиш мақсадида ва транспорт воситаси сифатида боқилади. Ҳ. орасида қ. х., одам ва Ҳ.га зиён келтирадиган паразит турлари ҳам кўп. Одам фаолиятининг табиатга таъсири тобора кучайиб бориши бир хил турлар сонининг кескин қисқариб кетишига олиб келди. Айрим маълумотларга кўра ҳоз. даврда ҳар куни Ҳ.нинг битта тури йўқолиб бормоқда. Ҳ.ни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш мақса-дида деярли барча мамлакатларда қонунлар қабул қилинган; махсус қўриқхоналар ташкил этилган. Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига 184 ҳайвон тури киритилган.
Ад.: Жизньживотнмх, т. 1—6, М., 1968— 1971; Мавлонов О., Хуррамов Ш., Умуртқасизлар зоологияси, Т., 1998.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.