Hayvonlar migratsiyasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36–37-b. — ziyouz.com
Hayvonlar migratsiyasi (lot. gp1§ga11op — köçiş, köçib ötiş) — bir-biridan uzoqda joylaşgan va özaro keskin farq qiladigan yaşaş muhitlari örtasida hayvonlarning qonuniy köçib yurişi. H.m. yaşaş joyida muhit şaroitining özgarişi yoki rivojlanişninğ har xil davrlarida hayvonning yaşaş muhiti şaroitiga talabining özgarişi (ontogenetik migratsiya) bilan boğliq. Hayvon yaşaydigan joyda yaşaş şaroitining özgarişi ta'sirida sodir böladigan H.m. davriy (mavsumiy, sutkalik) yoki nodavriy bölişi mumkin. Hayvonlar, odatda, ajdodlari ötgan yöl orqali migratsiya qiladi.
Davriy (siklik) migratsiya har xil: vertikal (sut emizuvçilar, quşlar va haşarotlarning toğning vertikal mintaqalari böyiça, umurtqasizlarning tuproq va suv qatlamlari böyiça migratsiyasi), anadrom (ötkinçi baliqlarning dengizlardan daryolarga ötişi), katadrom (ötkinçi baliqlarning daryolardan dengizlarga ötişi) xillarga ajratiladi. Dengiz toşbaqalari va sut emizuvçilarining okeanlarda, tuyoqli, yirtqiç va kemiruvçi sut emizuvçilarning quruqlikda, köpçilik quşlar, körşapa-laklar va haşarotlarning havo orqali migraiiyasini ham davriy deyiş mumkin.
Davriy bölmagan, ya'ni sporadik migratsiya — ötroq yaşovçi hayvonlar (olmaxonlar, lemminglar va b.) yaşaş muhitining yomonlaşuvi (qurğoqçilik, yonğin, toşqin va b.), individlar sonining oşib ketişi natijasida sodir böladigan ommaviy köçi-şi. Bu xildagi migratsiya tartibsiz sodir böladi va köp hollarda hayvonlarning yalpi qirilib ketişiga olib keladi.
Ontogenetik migratsiya — rivojlanişning har xil davrlarida hayvonlarning yaşaş muhiti şaroitiga talabining özgarişi bilan boğliq. Bunday migratsiya liçinkalik (ötroq yaşovçi assidiyalar, korall poliplar, ğovaktanlilar, qalqondorlar va b.) yoki jinsiy voyaga yetgan davrda sodir bölişi mumkin. Faol migratsiya qiliş uçun hayvonlar vaqt va yönalişni biologik seziş qobiliyatiga ega bölişi kerak (q. Bionavigatsiya). Migratsiya hayvonlarni tamğalaş va eksperiment orqali örganiladi.
Q.: Bionavigatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙВОНЛАР МИГРАЦИЯСИ (лот. гп1§га11оп — кўчиш, кўчиб ўтиш) — бир-биридан узоқда жойлашган ва ўзаро кескин фарқ қиладиган яшаш муҳитлари ўртасида ҳайвонларнинг қонуний кўчиб юриши. Ҳ.м. яшаш жойида муҳит шароитининг ўзгариши ёки ривожланишнинғ ҳар хил даврларида ҳайвоннинг яшаш муҳити шароитига талабининг ўзгариши (онтогенетик миграция) билан боғлиқ. Ҳайвон яшайдиган жойда яшаш шароитининг ўзгариши таъсирида содир бўладиган Ҳ.м. даврий (мавсумий, суткалик) ёки нодаврий бўлиши мумкин. Ҳайвонлар, одатда, аждодлари ўтган йўл орқали миграция қилади.
Даврий (циклик) миграция ҳар хил: вертикал (сут эмизувчилар, қушлар ва ҳашаротларнинг тоғнинг вертикал минтақалари бўйича, умуртқасизларнинг тупроқ ва сув қатламлари бўйича миграцияси), анадром (ўткинчи балиқларнинг денгизлардан дарёларга ўтиши), катадром (ўткинчи балиқларнинг дарёлардан денгизларга ўтиши) хилларга ажратилади. Денгиз тошбақалари ва сут эмизувчиларининг океанларда, туёқли, йиртқич ва кемирувчи сут эмизувчиларнинг қуруқликда, кўпчилик қушлар, кўршапа-лаклар ва ҳашаротларнинг ҳаво орқали миграииясини ҳам даврий дейиш мумкин.
Даврий бўлмаган, яъни спорадик миграция — ўтроқ яшовчи ҳайвонлар (олмахонлар, лемминглар ва б.) яшаш муҳитининг ёмонлашуви (қурғоқчилик, ёнғин, тошқин ва б.), индивидлар сонининг ошиб кетиши натижасида содир бўладиган оммавий кўчи-ши. Бу хилдаги миграция тартибсиз содир бўлади ва кўп ҳолларда ҳайвонларнинг ялпи қирилиб кетишига олиб келади.
Онтогенетик миграция — ривожланишнинг ҳар хил даврларида ҳайвонларнинг яшаш муҳити шароитига талабининг ўзгариши билан боғлиқ. Бундай миграция личинкалик (ўтроқ яшовчи асцидиялар, коралл полиплар, ғовактанлилар, қалқондорлар ва б.) ёки жинсий вояга етган даврда содир бўлиши мумкин. Фаол миграция қилиш учун ҳайвонлар вақт ва йўналишни биологик сезиш қобилиятига эга бўлиши керак (қ. Бионавигация). Миграция ҳайвонларни тамғалаш ва эксперимент орқали ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.