Hayvonlarni örgatiş

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–42-b. — ziyouz.com

Hayvonlarni örgatiş HAYVONLARNI ÖRGATIŞ, dressirovka — hayvonlarning ma'lum bir uslub va muntazam ravişdagi maşqlar natijasida hamda şartli refleks yordamida örgatuvçining muayyan signaliga javoban har xil hara-katlar bajarişiga asoslangan usul; sirk san'atining qad. janrlaridan biri. Örgatilgan hayvonlar tomoşasi sirk maydoni yoki sahnada namo-yiş etiladi.

H.ö. qadimdan ma'lum bölib, Xitoy, Hindiston, Qad. Misr, Yunoniston, Qad. Rim, Vizantiyada keng tarqalgan. Mas, Qad. Rimdagi «Kolizey» singari sirklarda yirtqiç hayvonlar iştirokida öyinlar uyuştirilgan. Örta asrlarda Yevropa mamlakatlarida sayyoh aktyorlar — gistrion, jonglyor, buf-fon, skomoroxlar örgatilgan yovvoyi va uy hayvonlari bilan yarmarkalardagi may-donlarda hamda köçma tomoşaxona — balaganlarda öyin körsatişgan. 12-a.da avval Italiya, söng Yevropaning boşqa mamlakatlarida ot örga-tiş maktablari oçilib, çavandozlik va ot ustida akrobatika maşklari bajariş yölga qöyildi.

18-a.ning 2-yarmidan boşlab yirtqiç hayvonlar tomoşasi maxsus qafas — vagonlarda namoyiş etiladigan böldi. 19-a.ning örtalaridan örgatilgan hayvonlar sirk maydonidan örin oldi, sirk san'atining tarkibiy qismiga aylandi. 20-a.ning örtalaridan hayvonlar ijrosidagi tomoşalar köçma zootsirklarda ham körsatila boşladi. Bu janrning rivojlaiişiga F.Astley (Angliya), L. Frankoni (Fransiya), K.Gagenbenk (Germaniya), Kni sulolasi (Şveysariya), V. va A.Durovlar, N.Gladilşikov,

I.Bugrimova, V.Filatov (Rossiya), S.Isaakyan (Armaniston) va b. salmoqli hissa qöşişgan.

H.ö. bir neça usulga bölinadi. Oğriq sezgilarini aks ettiruvçi usul sirkda yirik hayvon va yirt-qiçlarni örgatişda qöllanadi.

Mexanik usulda oğriq sezgilarini aks ettirmay, qözğovçilardan foydalaniladi. Bu usul q.x. hayvonlariga nisbatan qöllanadi. Taqlid usuli yoş hayvonning boşqa hayvonga taqlididan, ya'ni instinktga asoslanadi. H.ö.ning rağbatlantiruvçi usulida zarur malakalar (köproq natural ref-lekslar) rağbatlantiriş (oziq-ovqat beriş, erkalaş, instinktlarni qondiriş) bilan amalga oşiriladi. Hosil bölgan reflekslarni mustahkamlaş uçun örgatilgan hayvonlar muntazam ravişda maşq qildirib turiladi. Turli uy hayvonlaridan tortib yovvoyi hayvonlargaça örgatiladi.

H.ö. özbek sirkida ham qadimdan mavjud bölgan. Xalq sayillari va bayramlarida örgatilgan ayiq, maymun, eçki, ilon va b. hayvonlar hamda quşlar bilan tomoşalar körsatilgan (q. Ayiq öyin, Ilon öyin, Ot öyin).

Yozma manbalarga köra, Amir Temur saroyida turli ranglarga böyalgan fil, tuya, otlar iştirokida tomoşalar körsatilgan.

15-a.da tuya, eçki va quşlar bilan Bobo Jamol ismli hayvon örgatuvçi şuh-rat qozongan. 1828 y.da buxorolik hayvon örgatuvçi Şokir Moskvada 11 tuya va 2 eşak iştirokida tomoşa körsatgani ma'lum. 19-a.ning 2-yarmida buxorolik Ikrom bobo örgatilgan ayiq va 2 maymun bilan körsatgan tomoşalari bilan şuhrat qozongan.

20-a.da H.ö. böyiça Rahmonovlar, Xöjayevlar, Zarifovlar sulolalari, Akrom Yusupov, Roman Belley, Ali-şer Toşkanboyev va b. tanilgan.

Hoz. qunda yirtqiç va ekzotik hayvonlar bilan Furqat Yunusov, Rustam Matçonov, Farhod Rajabov, Foziljon Egamberdiyev, Tölqin Galimovlar çiqişlar qilmoqdalar. 2002 y. Toşkentdagi «Sahnadagi sirk» birlaşmasi qoşida «Zootsirk» öz faoliyatini boşladi. Unda dunyoning turli qitalaridan keltirilgan 20 dan ortiq hayvon va quşlar iştirokida teatrlaştirilgan tomoşalar namoy-iş etilmokda. 2002 y. Toşkent sirki qoşida 1-xalqaro kuçuklar teatri faoliyat qörsata boşlab, «Zoluşka» spektaklini sahnalaştirdi.

Örgatilgan ayiq, maymun, ilon va 6. hayvonlar iştirokidagi öyinlar sirk guruhlarining dasturiga ham kiritilgan.

Pölat Toşkanboyev.

Q.: Ayiq öyin, Ilon öyin, Ot öyin

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАЙВОНЛАРНИ ЎРГАТИШ, дрессировка — ҳайвонларнинг маълум бир услуб ва мунтазам равишдаги машқлар натижасида ҳамда шартли рефлекс ёрдамида ўргатувчининг муайян сигналига жавобан ҳар хил ҳара-катлар бажаришига асосланган усул; цирк санъатининг қад. жанрларидан бири. Ўргатилган ҳайвонлар томошаси цирк майдони ёки саҳнада намо-йиш этилади.

Ҳ.ў. қадимдан маълум бўлиб, Хитой, Ҳиндистон, Қад. Миср, Юнонистон, Қад. Рим, Византияда кенг тарқалган. Мас, Қад. Римдаги «Колизей» сингари циркларда йиртқич ҳайвонлар иштирокида ўйинлар уюштирилган. Ўрта асрларда Европа мамлакатларида сайёҳ актёрлар — гистрион, жонглёр, буф-фон, скоморохлар ўргатилган ёввойи ва уй ҳайвонлари билан ярмаркалардаги май-донларда ҳамда кўчма томошахона — балаганларда ўйин кўрсатишган. 12-а.да аввал Италия, сўнг Европанинг бошқа мамлакатларида от ўрга-тиш мактаблари очилиб, чавандозлик ва от устида акробатика машклари бажариш йўлга қўйилди.

18-а.нинг 2-ярмидан бошлаб йиртқич ҳайвонлар томошаси махсус қафас — вагонларда намойиш этиладиган бўлди. 19-а.нинг ўрталаридан ўргатилган ҳайвонлар цирк майдонидан ўрин олди, цирк санъатининг таркибий қисмига айланди. 20-а.нинг ўрталаридан ҳайвонлар ижросидаги томошалар кўчма зооциркларда ҳам кўрсатила бошлади. Бу жанрнинг ривожлаиишига Ф.Астлей (Англия), Л. Франкони (Франция), К.Гагенбенк (Германия), Кни сулоласи (Швейцария), В. ва А.Дуровлар, Н.Гладильшиков,

И.Бугримова, В.Филатов (Россия), С.Исаакян (Арманистон) ва б. салмоқли ҳисса қўшишган.

Ҳ.ў. бир неча усулга бўлинади. Оғриқ сезгиларини акс эттирувчи усул циркда йирик ҳайвон ва йирт-қичларни ўргатишда қўлланади.

Механик усулда оғриқ сезгиларини акс эттирмай, қўзғовчилардан фойдаланилади. Бу усул қ.х. ҳайвонларига нисбатан қўлланади. Тақлид усули ёш ҳайвоннинг бошқа ҳайвонга тақлидидан, яъни инстинктга асосланади. Ҳ.ў.нинг рағбатлантирувчи усулида зарур малакалар (кўпроқ натурал реф-лекслар) рағбатлантириш (озиқ-овқат бериш, эркалаш, инстинктларни қондириш) билан амалга оширилади. Ҳосил бўлган рефлексларни мустаҳкамлаш учун ўргатилган ҳайвонлар мунтазам равишда машқ қилдириб турилади. Турли уй ҳайвонларидан тортиб ёввойи ҳайвонларгача ўргатилади.

Ҳ.ў. ўзбек циркида ҳам қадимдан мавжуд бўлган. Халқ сайиллари ва байрамларида ўргатилган айиқ, маймун, эчки, илон ва б. ҳайвонлар ҳамда қушлар билан томошалар кўрсатилган (қ. Айиқ ўйин, Илон ўйин, От ўйин).

Ёзма манбаларга кўра, Амир Темур саройида турли рангларга бўялган фил, туя, отлар иштирокида томошалар кўрсатилган.

15-а.да туя, эчки ва қушлар билан Бобо Жамол исмли ҳайвон ўргатувчи шуҳ-рат қозонган. 1828 й.да бухоролик ҳайвон ўргатувчи Шокир Москвада 11 туя ва 2 эшак иштирокида томоша кўрсатгани маълум. 19-а.нинг 2-ярмида бухоролик Икром бобо ўргатилган айиқ ва 2 маймун билан кўрсатган томошалари билан шуҳрат қозонган.

20-а.да Ҳ.ў. бўйича Раҳмоновлар, Хўжаевлар, Зарифовлар сулолалари, Акром Юсупов, Роман Беллей, Али-шер Тошканбоев ва б. танилган.

Ҳоз. қунда йиртқич ва экзотик ҳайвонлар билан Фурқат Юнусов, Рустам Матчонов, Фарҳод Ражабов, Фозилжон Эгамбердиев, Тўлқин Галимовлар чиқишлар қилмоқдалар. 2002 й. Тошкентдаги «Саҳнадаги цирк» бирлашмаси қошида «Зооцирк» ўз фаолиятини бошлади. Унда дунёнинг турли қитьаларидан келтирилган 20 дан ортиқ ҳайвон ва қушлар иштирокида театрлаштирилган томошалар намой-иш этилмокда. 2002 й. Тошкент цирки қошида 1-халқаро кучуклар театри фаолият қўрсата бошлаб, «Золушка» спектаклини саҳналаштирди.

Ўргатилган айиқ, маймун, илон ва 6. ҳайвонлар иштирокидаги ўйинлар цирк гуруҳларининг дастурига ҳам киритилган.

Пўлат Тошканбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.