Hayz

Hayz HAYZ, hayz sikli, oy köriş, menstruatsiya — baloğatga yetgan qiz bolada va bola tuğiş yoşidagi ayollarda har 26—29 kunda, ba'-zan 21—24 kunda (qisqa sikl) sodir böladigan biologik jarayon; H. siklida asosan tuxumdon va baçadonda özgariş röy berib, baçadondan ma'lum mikdorda qon ketadi. H. köriş markaziy nerv sistemasi (boş miya pöstloği, gipotalamus, gipofiz) tomonidan boşqariladi.

Gipotalamus — boş miyaning asosiy qismi, içki a'zolar işini boşqarib, tartibga solib turadi, u ajratgan neyrogormonlar gipofiz funksiyasini kuçaytiradi. Gipofiz ham, öz navbatida, içki sekretsiya bezlari, xususan jinsiy bezlar (tuxumdon) funksiyasini kuçaytiradigan gormon işlab çiqaradi. Tuxumdonda gipofizdan ajraladigan gormonlar ta'sirida tuxumhujayrali follikula (Graaf pufakçasi) ösadi va rivojlanadi. Follikula yetilayotganida baçadonga bevosita ta'sir etadigan maxsus jin-siy gormonlar (estrogenlar) ajratadi. Follikula yetilgaç yorilib. undan yetilgan tuxumhujayra çiqişiga ovu-lyatsiya jarayoni deyiladi. Yorilgan follikula örnida sariq tana — içki sekretsiya bezi hosil böladi; sariq tanadan progesteron ajraladi.

Progesteron va estrogenlar ta'si-rida baçadon şilliq qavati qalinlaşadi, uning qon tomirlari kenga-yib. qon bilan töladi. Agar ayolning böyida bölmasa, sariq tana nobud böladi, baçadon şilliq qavatining funksional qismi parçalanib köçadi va H. köriladi. Keyinçalik şil-liq qavat yuzasi asta-sekin bitib, asli holiga keladi. Şunday qilib, tuxum-hujayra yetilişi davriy ravişda (har 21—25 kun, köproq 28 kunda) takrorlanib turadi.

Qiz bolaning birinçi H. körişi, unda ikkilamçi jinsiy belgilar (mas, kökrak bezi tölişib, qov usti va qöltiqda tuk ösişi va b.) yetilganidan keyin boşlanadi (q. Baloğatga yetiş). Birinçi H. qöriş muddati qiz bolaning soğliği va turmuş tarziga, şuningdek, turar joyi va iqlimga boğliq

Qizlarning H. körişi keçiksa (15— 16 yoşgaça), albatta, ayollar maslahatxonasiga uçraşişi va tegişli mas-lahat olişi lozim. Oylik qon kelişi ayol organizmining (qiz bolaning) xususiyatlariga boğliq. H. köriş muddati boşida özgaruvçan bölib, keyinçalik aniq bir vaqtga tögri keladi. Köpçilik ayollarda H. ma'lum kunlarda boşlanib, doim bir tekis, oğriqsiz keçadi, ayolning umumiy ahvoli deyarli özgarmaydi, ular odatdagi yumuşlarini bajaraverişlari mumkin, ammo ortiqça toliqmasliklari, jismonan zöriqmasliklari, gigiyena qoidalariga rioya qilişlari kerak. H. köriş vaqtida ba'zi ayollarning kayfiyati buzilib turadi, böşaşadi, sut bezlari dağallaşadi. H. köriş siklining özgarişi organizmda biror-bir kasallik borligidan dalolat beradi. Şuning uçun har bir ayol maxsus hayz kalendari (oynomasi) tuzişi va unga H. kuni, muddati va b. ma'lumotlarni muntazam qayd qilib borişi lozim, şunday qilinsa, H. köriş siklining buzilişini öz vaqtida aniqtaş mumkin. Homiladorlik va ba'zan bola emiziş davrida ayol H. körmaydi. Ayolning böyida bölmagan davrida qon körmay qolişi (amenoreya) yoki ahyonda bir oz qon kelişi (gipomenstrual sindrom), bir neça kun köp qon kelişi (menor-ragiya), uning oğrikli bölişi (al-gomenoreya), şuningdek, H. qonidan taşqari baçadondan qon ketişi (met-rorragiya) biror kasallikdan darak beradi, uni öz vaqtida anikdab davolaş talab etiladi. Bundan taşqari, ayrim ayollarda H. köriş oldi holati kuzatiladi; bunda ayol böşaşadi, kay-fiyati özgaradi, sut bezlari dağallaşadi, boşi aylanadi, uyqusi buziladi, yuragi öynaydi, ba'zan yurak sohasida oğriq paydo böladi. Ayol organizmining normal funksional holati turmuş tarzining bekamu köst bölişiga, qizlarni yoşligidan boşlab tögri tarbiyalaş va parvariş qilişga boğliq. Bu gigiyena qoidalariga qat'iy rioya qiliş, organizmni çiniqtiriş, yaxşi ovqatlaniş, mehnat va dam olişni töğri yölga

qöyiş, jismoniy maşqlarni bajariş, infeksion kasalliklardan saqlaniş, agar kasallik röy bergudek bölsa, öz vaqtida davolatişdan ibo-rat. Şuni nazarda tutiş kerakki, qiz bola organizmi H. körgunça unga asta-sekin tayyorlanib boradi, bunda organizmning bir-biri bilan boğliq bölgan a'zo va sistemalari (içki sekretsiya bezlari, yurak-tomir, nerv sistemasi va h.k.) iştirok etadi, bu murakkab jarayonning hammasi H. siklining normal keçişida muhim rol öynaydi. Qiz bola organizmi baloğatga yetiş davrida hissiyotga töla, turli noxuş omillarga nisbatan öta ta'sirçan böladi.

Asabiy va ruhiy buzilişlar, turmuşdagi noxuşliklar, jismoniy va aqliy jihatdan toliqiş, şuningdek, ayrim infeksion kasalliklar H. siklining buzilişiga sabab bölişi mumkin. Şuning uçun bu davrda qiz bola bilan nihoyatda ehtiyot bölib muomala qiliş, janjallaşmaslik, öta toliqişga yöl qöymaslik zarur. Qizlar birinçi bor H. körganida (bu hakda tasavvurga ega bölmasa) juda hayajonlanadi. Şuning uçun qiz bolani H. köri-şiga oldindan tayyorlab boriş lozim. H. funksiyasining buzilişi va b. ginekologik kasalliklarning oldini olişda H. köriş vaqtidagi gigiyena qoidalariga amal qiliş zarur. Vanna qiliş, çömiliş tavsiya etilmaydi, gigiyenik duş qabul qiliş mumkin. Jismonan zöriqtiradigan maşqlar bilan şuğullanmaslik kerak.