Haziniy Xöqandiy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com
Haziniy Xöqandiy (taxallusi; asl nomi Ziyovuddinxon Kat-taxoja öğli Haziniy töra) (1867 — Qöqon yaqinidagi Katta Kena-gas qişloği — 1923) — şoir va şayx. Qöqondagi Jome' madrasasida tahsil olgan. Qur'on, tafsir, hadis, fiqh, kalom, adabiyot ilmlarini çuqur özlaştirgan. Tasavvuf ta'limoti bilan izçil şuğullangan. 30 yoşida murşididan irşod (ta-riqat rahnamoligiga ruxsat) olib, «Haziniy töra» va «Eşonbuva» nomlari bilan xalq orasida e'zozlangan, uz davrining yetuk qodiriya tariqati şayxi sifatida e'tirof etilgan va «Murşidi Farğona» nomiga muşarraf — valiy zot bölib tanilgan. Dehqonçilik bilan kun keçirgan. Boğlar barpo qilgan, binolar qurdirgan. Qabri öz qişloği-da. Bu qabr — maqbara va uning atrofidagi obidalar me'moriy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan.
19-a. 2-yarmi va 20-a. boşlarida köçirilgan köplab qölyozma bayozlar va majmualardan H.X. şe'rlari örin olgan. 1910—15 y.larda Toşkentning Orifjonov, Porsev va Laxtin matbaalarida «Bayozi Haziniy» töplamlari bir neça bor naşr etilgan.
H.X. mumtoz şe'riyat janrlaridan ğazal, murabba', muxammas va musaddaslar yozgan. Adabiy merosi 4.000 misra atrofida. Şoir asarlarini ğoyaviy mavzui boy. Uning tasavvuf ruhidagi asarlarida sof söfiyona ma'no va mazmun tarannum etilsa, axloqiy mavzudagi bitiklarida poklik, odamiylik, sahovatpeşalik kabi yuksak insoniy fazilatlar uluğlangan.
H.X.ning öndan ortiq ğazallariga muxammas boğlangan va naziralar qilingan.
«Bayozi Haziniy»ning toşbosma nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqlanadi (inv. № 12665, 14850, 15197). Farğona ş.da uy-muzeyi taşkil qilingan, H.X. nomida jamoa xöjaligi, boğ, maktab, kutubxonalar bor.
As: Tasadduq, yo Rasululloh [Şe'rlar], T., 1992; Devon, T„ 1999.
LL.Jöraboye v O.R.,Haziniy Xöqaşşy hayoti va ijodiy merosi, T., 2003.
Otabek Jöraboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЗИНИЙ ХЎҚАНДИЙ (тахаллуси; асл номи Зиёвуддинхон Кат-тахожа ўғли Ҳазиний тўра) (1867 — Қўқон яқинидаги Катта Кена-гас қишлоғи — 1923) — шоир ва шайх. Қўқондаги Жомеъ мадрасасида таҳсил олган. Қуръон, тафсир, ҳадис, фиқҳ, калом, адабиёт илмларини чуқур ўзлаштирган. Тасаввуф таълимоти билан изчил шуғулланган. 30 ёшида муршидидан иршод (та-риқат раҳнамолигига рухсат) олиб, «Ҳазиний тўра» ва «Эшонбува» номлари билан халқ орасида эъзозланган, уз даврининг етук қодирия тариқати шайхи сифатида эътироф этилган ва «Муршиди Фарғона» номига мушарраф — валий зот бўлиб танилган. Деҳқончилик билан кун кечирган. Боғлар барпо қилган, бинолар қурдирган. Қабри ўз қишлоғи-да. Бу қабр — мақбара ва унинг атрофидаги обидалар меъморий ёдгорлик сифатида давлат муҳофазасига олинган.
19-а. 2-ярми ва 20-а. бошларида кўчирилган кўплаб қўлёзма баёзлар ва мажмуалардан Ҳ.Х. шеърлари ўрин олган. 1910—15 й.ларда Тошкентнинг Орифжонов, Порцев ва Лахтин матбааларида «Баёзи Ҳазиний» тўпламлари бир неча бор нашр этилган.
Ҳ.Х. мумтоз шеърият жанрларидан ғазал, мураббаъ, мухаммас ва мусаддаслар ёзган. Адабий мероси 4.000 мисра атрофида. Шоир асарларини ғоявий мавзуи бой. Унинг тасаввуф руҳидаги асарларида соф сўфиёна маъно ва мазмун тараннум этилса, ахлоқий мавзудаги битикларида поклик, одамийлик, саҳоватпешалик каби юксак инсоний фазилатлар улуғланган.
Ҳ.Х.нинг ўндан ортиқ ғазалларига мухаммас боғланган ва назиралар қилинган.
«Баёзи Ҳазиний»нинг тошбосма нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақланади (инв. № 12665, 14850, 15197). Фарғона ш.да уй-музейи ташкил қилинган, Ҳ.Х. номида жамоа хўжалиги, боғ, мактаб, кутубхоналар бор.
Ас: Тасаддуқ, ё Расулуллоҳ [Шеърлар], Т., 1992; Девон, Т„ 1999.
ЛЛ.Жўрабое в О.Р.,Ҳазиний Хўқашшй ҳаёти ва ижодий мероси, Т., 2003.
Отабек Жўрабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.